Банк электронных даследчых работ

Исследовательская работа "Моя школа: вчера и сегодня"

разгарнуць

Государственное учреждение образования

«Гурновщинский учебно-педагогический комплекс

детский сад – базовая школа Клецкого района»

 

 

Фестиваль исследовательских работ младших шклльников

«Я – исследователь»

 

Номинация «Гуманитарные знания»

 

 

  

Моя школа: вчера и сегодня

 

  

Автор: Лобан Дарья,

ученица 3 класса

Руководитель: Казак С.В.,

Учитель начальных классов

 

Фамилия, имя, отчество                      Лобан Дарья Александровна 

Дата рождения                                      09.04.2012

Учреждение образования                    ГУО  «Гурновщинский учебно- педагогический комплекс детский сад - базовая 

                                                              школа Клецкого района» 

Регион, город/район                             д. Гурновщина, Клецкий район

Номинация                                            «Гуманитарные знания»

Название работы                                  «Моя школа: вчера и сегодня»

Работа выполнена                                индивидуально, коллективно

Руководитель работы                          Казак Снежана Владимировна

 

 

Введение

      Школа – это наш дом, в котором мы учимся, трудимся, познаём мир, совершаем открытия, это дом, в котором уютно и интересно.

     Тема моего исследования была выбрана неслучайно. В 2021 году   школе исполнится 95 лет. В связи с этой знаменательной датой я решила узнать, какой была наша школа в 20 веке и заглянула в школьный музей. Вместе      с учителем мы изучили интересные музейные экспонаты:

- летопись «Хроника школьная» (Приложение 1);

- школьная летопись 1926 – 1939 годы (перевод с польского языка Г.А.Шабловского)

      Гипотеза: предположу, что в разные исторические периоды  в начальной школе есть одинаковые учебные предметы, общее в организации учебного года.

     Цель исследования: изучить и систематизировать материалы об истории развития начальной школы.

     Задачи:

- расширить свои знания об истории школы;

- сравнить продолжительность учебных четвертей, численность обучающихся, изучаемые предметы в школе 20 века и в школе, в которую я хожу теперь;

- проследить и описать особенности развития школы от начала ее становления до наших дней.

     Предмет исследования: летопись “Хроника школьная”, документы  по истории школы.                    

 

Основная часть

        1.1. Из истории школы

История школы начинается еще в 20 веке. Начиная с 1926 года по сентябрь 1939 года территория нашей местности была под властью Польши.                                                                                          

В 1926 году на средства пани Марии Рымши была построена одноклассная школа в Гуриновщине. (Приложение 2)

В 1926/1927 учебном году одноклассные школы Гуриновщины и Головачей объединились и появились двуклассная школа Гуриновщина - Головачи.

В 30-е годы количество учащихся увеличивается, появляются новые постройки школы.

С сентября 1939 по 1943 год сведений о школе не сохранилось.  В сентябре 1943 года школа была сожжена и до 1946 года дети не учились.

1 сентября 1946 года была открыта Гурновская начальная школа в деревне Головачи в живописном уголке  возле озера.

Со временем в школе насчитывалось 90 учащихся, и она скоро переросла в растущую семилетнюю школу. Из года в год достраивались школьные кабинеты, укреплялась материальная база.

В 1979 году строится новое типовое здание школы в деревне Гурновщина. Школа начала называться “Гурновская средняя школа”. Здесь светлые классы, большие столовая и спортзал, спортплощадка. Она  и теперь украшает нашу деревню. В школу ходили дети из деревень Гурновщина, Головачи, Матуши, Кореневщина, Рассветная, Летешин, Цаперка, Цапра.

В 1989 году в школе открывается историко-краеведческий музей.

В 2006 году школа получает новый статус “Государственное учреждение образования «Гурновщинский учебно-педагогический комплекс детский сад – средняя школа Клецкого района”

С 2013 года по настоящее время школа имеет название  “Государственное учреждение образования «Гурновщинский учебно-педагогический комплекс детский сад – базовая школа Клецкого района”.

1.2. Изучаем учебные предметы

В начальной школе 20 века дети изучали следующие семь предметов: польский язык, историю Польши, природу, арифметику, пение, физвоспитание, рисование, труд (для мальчиков и девочек отдельно).

Сегодня в начальной школе мы изучаем: белорусский и русский языки, русская и белорусская литература, математика, английский язык, курс «Человек и мир», музыка, физическая культура и здоровье, изобразительное искусство, трудовое обучение.

 Когда сравнивать предметы, изучаемые детьми в разные исторические периоды, можно прийти к выводу, что все они похожи, только названия          у них разные.

1.3. Школьная жизнь.

Директором школы первой школы был пан Вацлав Погоновский, учитель из Головачей. С ним работала учительница Мария Фонберг. Они работали и в Гуриновщине, и в Головачах.

Учебный год из-за эпидемии скарлатины начался 15 сентября 1926 года.

В Гуриновщину в школу ходили дети в 1-й, 2-й и 3-й классы из имений Гуриновщина,  Летешин, Кунцевщина и деревни Беднишки,   В Головачи - только в 1 класс местные дети и из фольварка Соколятичи. По списку  в школе обучалось 123 ученика. (Приложеиие 3)

Первый и второй класс обучались в первую смену, а третий   и четвертый учились после обеда.  Учителей не хватало.

В начале учебного года посещаемость в школе была низкой. Одной  из причин было то, что жители деревни Головачи были против объединения школ и не отпускали своих детей в школу имения Гуриновщина. Второй причиной стала затяжная осень.

Учебный год школы 20 века разбит на полугодия. Первое полугодие длилось до 1 февраля, а учебный год заканчивался 28 июня.

Интересным и увлекательным была школьная жизнь учащихся начальных классов. В школе часто показывали серии обучающих диафильмов. Ребята пели, ставили спектакли, танцевали, читали стихотворения.

«Когда же ребята отдыхали?» - спросите вы. На каникулах.  Осенью - картофельные каникулы, зимой - рождественские (22.12 - 03.01), весной - пасхальные каникулы (14 дней). 3 Мая - день Конституции, выходной день. С утра было торжество, а потом ребята играли в детские игры.

Эпидемия гриппа, плохие погодные условия (сильные морозы, вьюги, продолжительные дожди), паводки, пожары влияли на посещение школы детьми.    

Сейчас  в школе есть директор, заместитель директора по учебно-воспитательной работе. В начальной школе работают 3 учителя начальных классов, 1  учитель-дефектолог, 1 учитель английского языка.

В школу ходят 7 учащихся младшего школьного возраста из деревень Гурновщина и Рассветная.

Обучение проходит в одну смену.

Учебный год делится на 4 четверти. Занятия І четверти начинаются 1 сентября, а учебный год заканчивался – 31 мая. (1 сентября – 28 июня)

Наша школьная жизнь также очень интересна и увлекательна. Мы работаем на уроках, на которых используются информационные технологии, поем, ставим сценки, танцуем, читаем стихотворения  на различных классных и внеклассных мероприятиях.

Ну и, конечно, каникулы. Мы отдыхаем осенью, зимой, весной и летом после каждой четверти.

Заключение

 В ходе проведенной работы я  изучила и систематизировала материалы об истории развития начальной школы в деревне Гурновщина в разные периоды ее развития.

 Узнала, что дети в 20 веке учились полугодиями, а мы учимся  по четвертям. Познакомилась с интересными названиями каникул (картофельные, рождественские, пасхальные), численность учащихся 2020/2021 учебного года намного меньше, чем была в 1926/1927 учебном году, изучаемые предметы в наше время почти не отличаются от предметов, которые изучали наши прабабушки.

Проследила, какие названия имела школа от начала ее становления  до наших дней.  

Мне очень понравилось изучать материалы школьного музея  по развитию школы в разные периоды ее становления. Ведь это так интересно и поучительно.  В дальнейшем я продолжу изучение и буду дальше работать с летописью школы. Я думаю, что эта тема очень актуальна, так как каждый человек должен знать историю своей школы, своей малой родины.

 

Приложение 1

 

 

 

 

Приложение 3

 
   

 

Статус

 

Период

Количество

классов

Количество учащихся в начальной

школе

Количество

 учителей

Продолжитель

ность

учебного

 года

Каникулы

        Микрорайон

            школы

Причины

пропусков

 занятий

 

 

Начальная

школа

              1926 - 1927

3

123

2

Учебный год делится на 2 полугодия.

 С 1 сентября по

28 июня.

Осенью - картофельные каникулы,

зимой - рождественские (22.12-03.01), весной - пасхальные каникулы

(14 дней).

 Имения

Гуриновщина

Летешин,

 Кунцевщина,

деревня Беднишки

Эпидемия гриппа, плохие погодные условия (сильные морозы, вьюги, продолжительные дожди), паводки, пожары

 

ГУО «Гурновщинский детский сад – средняя школа Клецкого района”

2006 –  2013

4

50

4

Учебный год делится на 4 четверти. Занятия с 1 сентября по 31 мая.

Осенние.

Зимние.

Весенние.

Летние.

Гурновщина,

Головачи,

Кореневщина           

Матуши,

Рассветная,            

Летешин,

Цаперка

Болезни (ОРВИ, грипп), сильные морозы

 

 

 

ГУО «Гурновщинский

детский сад – базовая школа Клецкого

района”

2013 – 2020

3 - 4

7 - 20

4 - 5

Учебный год делится на 4 четверти. Занятия с 1 сентября по 31 мая.

Осенние.

Зимние.

Весенние.

Летние

Гурновщина, 

Рассветная

Болезни (ОРВИ, грипп)

 

 

 

 

 

згарнуць

Исследовательская работа "Такие классные забытые игры"

разгарнуць

Государственное учреждение образования

«Гурновщинский учебно-педагогический комплекс

детский сад - базовая школа Клецкого района»

 

 

Фестиваль исследовательских работ младших школьников

«Я – исследователь»

 

Номинация «Гуманитарные знания»

 

  

Исследовательская работа

«Такие классные забытые игры»

 

 

 

Автор: Романчук Александр,

учащийся 4 класса

Руководитель: Горбач Т.Л.

учитель начальных классов

Фамилия, имя, отчество                Романчук Александр Денисович  

Дата рождения                                 18.05.2011

Учреждение образования               ГУО «Гурновщинский учебно- 

                                                             педагогический комплекс детский сад -              

                                                             базовая школа Клецкого района»   

Регион, город/район                        д. Гурновщина, Клецкий район

Номинация                                       «Гуманитарные знания»

Название работы                              «Такие классные забытые игры»

Работа выполнена                            индивидуально, коллективно

Руководитель работы                      Горбач Татьяна Леонидовна

 

 

Введение

Я люблю играть в мяч, в подвижные игры и тоже люблю компьютерные игры. Их сейчас великое множество. В них играют не только дети, но и взрослые. Но моя бабушка говорит, что эти игры только приносят вред здоровью. Излишнее время за компьютером грозит испорченной осанкой и зрением. Вот раньше были весёлые подвижные игры. Так определилась тема работы «Такие классные забытые игры».

Цель работы – провести исследование забытых подвижных игр бабушек и прабабушек.

Для достижения поставленной цели я определил следующие задачи:

- составить анкету и провести опрос своих сверстников;

- изучить, в какие игры играют дети сейчас, а в какие играли наши предки;

разучить подвижные игры наших предков с учащимися школы.

Предмет исследования – игры наших предков.

Гипотеза исследования – я думаю, что игры наших предков заинтересует ребят.

Методы исследования:

- подбор и изучение материала

- опрос в форме анкетирования

- анализ и обобщение информации

 

Игры внуков и бабушек

Чтобы изучить игры разных поколений, выяснить, как проводят перемены учащиеся в школе, в какие игры предпочитают играть, выяснить желают ли ребята разучить новые игры, в которые играли наши предки, я провел анкетирование. (Приложение 1)

Проанализировав результаты, мы с учителем выяснили, что у 42% детей любимые игры – компьютерные, 57%  ребят любят играть                   в подвижные игры, а 1% предпочитают настольные игры.

Как отвлечь ребят от компьютера и заинтересовать подвижными играми?  Ведь намного веселее играть в подвижные игры на улице          или в настольные игры дома с друзьями, чем одному за компьютером. Поэтому я решил доказать ребятам, что во времена наших предков было веселее и интереснее. Я предложил ребятам посетить наш школьный музей, встретиться с учителем истории Муравейко Ириной Сергеевной. Вот что мы узнали:

В прежние времена в семье было не один-два ребёнка, а пятеро           и больше. Все дети были большими помощниками своих родителей. Они помогали родителям по хозяйству, работали наравне со взрослыми в поле. Но после тяжёлой работы дети всё равно выходили на улицу, чтобы поиграть. Игры в то время были очень разнообразными. Детские игры отличались от молодёжных, а девичьи от мужских. Почти всегда игры сопровождались различными текстами: выкриками, рифмовками, считалками, зазывалками, песенками. (Приложение 2). Например:

– Заяц белый, Куда бегал?

– Лыко драл.

– Куда клал?

– Под колоду, Под пенек,

Под передний уголок.

Теперь наша школа малочисленная. А когда в школу ходила моя бабушка, в классах было много учеников, у каждого их них были свои любимые подвижные игры, в которые они играли на переменах,                 в свободное от уроков время.

Школьники, как только им разрешали выходить на улицу, включались в компанию детей и сначала наблюдали, а затем уже становились участниками массовых игр. В то время детей разных возрастов на улицах было много, игры проходили весело и интересно. Старшие дети учили младших. Так самые интересные игры передавались из поколения в поколение. 

Популярными были игры такие, как «Жмурки», «Колечко-колечко», «Ручеёк», «Пятнашки», «Цепи кованые», «Хали-хало».

Учимся играть

Так как названия многих игр были мне малоизвестны, я решил найти информацию о них в сельской библиотеке и в сети Интернет и изучить их правила:

Пятнашки

Играющие выбирают пятнашку – водящего. Остальные разбегаются по площадке, а пятнашка их ловит. Кого он заденет рукой, становится пятнашкой. В наше время существуют разные варианты этой игры: «Выше ноги от земли» – играющий может спастись от пятнашки в случае, если встанет на какой-нибудь предмет; «Пятнашки с домом» – игрок может «спрятаться» от пятнашки в «доме», очерченном на земле круге.

Цепи кованые

Играют две команды, которые, держась за руки стоят на расстоянии 15 – 20 метров. Игроки первой команды кричат: «Цепи кованые, раскуйте нас!». Противники отвечают: «Кем из нас?» Первые называют любого игрока. Он разбегается и пытается разбить цепь противников, если ему это удается, то он забирает с собой любого игрока из разбитой пары. Если не разбивает цепь, то сам остаётся в команде противника. Перекличку начинают по очереди. Выигрывает команда, в которой будет больше игроков.   

Хали-хало

Играть может любое количество человек. Выбирают ведущего.  У него мяч. Все располагаются вокруг него или просто на лавочках. Ведущий загадывает слово. Например: «Это фрукт на «а» начинается, на «с» заканчивается». Можно загадывать фильмы, имена. Кто-то быстро называет ответ. Ведущий бросает мяч о землю, кричит: «Хали-хало»  и убегает. Человек, который угадал слово, должен поймать мяч и, поймав, сказать «стоп» ведущему. Затем, сделав пять шагов, он бросает мяч в ведущего. Если попал, начинает водить сам, если нет, ведущий остается.

 

Для проведения игр мы с учителем использовали время на подвижных переменах, а также на уроках физической культуры и здоровья. Я убедился, что игры наших дедушек и бабушек по-прежнему интересны ребятам. Они с удовольствием играют в них. Водящего выбирали с помощью изученных считалок. Самой популярной игрой у наших ребят стала игра «Цепи кованые», «Хали-хало».  В ходе игры укрепляется ловкость, выносливость, а в игре «Хали-хало» пришлось повторить русский язык, логически мыслить, подбирать нужные слова, вспомнить учебный материал из курса «Человек и мир».

Выводы

В ходе работы я изучил разные народные игры, узнал, что эти игры несут не только развлекательный, но и познавательный характер. Конечно, мы не все игры разучили, но у нас ещё много времени впереди. Ведь были игры, в которые играли в определённое время года, на праздники. Например, на Масленицу или на Пасху. Их мы ещё будем изучать. Главное, что мы уже сумели заинтересовать и увлечь ребят. Вместе с Татьяной Леонидовной мы оформили книжки-малышки, которые передали учащимся, чтобы с этими играми познакомились и другие ребята.

Гипотеза подтвердилась: современные школьники с удовольствием играют в игры наших бабушек и дедушек.

Приложение 1

Анкета для учащихся.

1. Как ты проводишь перемены в школе?

2. В какие игры ты любишь играть? (подвижные, компьютерные, настольные)

3. Хотел (а) бы ты разучить новые игры?

Приложение 2

1. На золотом крыльце сидели

Царь, царевич, Король, королевич, Сапожник, портной… Кто ты будешь такой? Говори поскорей, Не задерживай добрых И честных людей.

2. Раз, два, три, четыре, пять, Вышел зайчик погулять. Вдруг охотник выбегает, Прямо в зайчика стреляет. Пиф-паф! Ой-ой-ой! Умирает зайчик мой. Привезли его в больницу — Он украл там рукавицу. Привезли его в буфет Он украл кулек конфет. Привезли его домой — Оказался он живой.

3. Из-под горки катится Голубое платьице, На боку зеленый бант, Тебя любит музыкант!

4. Дора, дора, помидора, Мы в саду поймали вора. Стали думать и гадать, Как нам вора наказать. Мы связали руки-ноги И пустили по дороге. Он шел, шел, шел И корзиночку нашел. В этой маленькой корзинке Была помада и духи, Ленты, кружева, ботинки, Что угодно для души. Говори поскорей, Не задерживай добрых И честных людей.

5. Катилась торба С высокого горба В этой торбе Хлеб, соль, пшеница. С кем ты хочешь Поделиться? Говори поскорей, Не задерживай добрых И честных людей.

6. Я вчера летал в ракете, На далекой был планете, Там обедал в синеве, А под вечер был в Москве. Из ракеты той, друзья, Самым первым вышел я.

7. Раз, два — Кружева, Три, четыре — Нос в черниле, Пять, шесть — Кашу есть, Семь, восемь — Сено косим, Девять, десять — Акулина тесто месит. Позвала кота домой, Налила ему помой. Динь-динь, динь-динь, Ты зачем кувшин разбил? Кувшин стоит пятачок, А за это – кулачок.

8. Над горою солнце встало, С неба яблоко упало, По лазоревым лугам Покатилось прямо к нам! В речку с мостика свалилось Кто увидел – не дремли, Поскорей его лови! Кто поймал, тот молодец, Ведь считалочке конец!

9. Раз, и два, и три, четыре. Меня грамоте учили — Не читать и не писать, Только по полу скакать. Я скакала да скакала, Себе ноженьку сломала. Меня мама увидала И веревкой отхлестала. Меня папа увидал И за доктором послал. Доктор едет на коне, Балалайка на спине, А гитара на носу: Доктор любит колбасу.

10. Раз, два, три, четыре, Жили мошки на квартире. К ним повадился сам-друг, Крестовик – большой паук. Пять, шесть, семь, восемь, Паука мы просим: Ты, обжора, не ходи! Ну-ка, Мишенька, води.

11. Аты-баты, шли солдаты, Аты-баты, на базар. Аты-баты, что купили? Аты-баты, самовар. Аты-баты, сколько стоит? Аты-баты, три рубля. Аты-баты, он какой? Аты-баты, золотой.

12. Тара-бара, Домой пора — Ребят кормить, Телят поить, Коров доить, Тебе водить!

13. Бегал заяц по болоту, Он искал себе работу, Да работы не нашел, Сел, заплакал и пошел.

14. Я садовником родился, Не на шутку рассердился, Все цветы мне надоели, Кроме Мишеньки!

15. Таря-Маря В лес ходила, Шишки ела — Нам велела. А мы шишки Не едим, Таре-Маре Отдадим!

згарнуць

Даследчая работа "Эдвард Вайніловіч і Клецкі край"

разгарнуць

Дзяржаўная ўстанова адукацыі

 “Гурнаўшчынскі вучэбна-педагагічны комплекс

дзіцячы сад - базавая школа Клецкага раёна”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                             Даследчая работа

                  “Сувязь Эдварда Вайніловіча з Міншчынай

                                і Клецкім краем”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Выканала

Лобан Ангеліна,

вучаніца 9 класа

Кіраўнік Муравейка І.С.,

 настаўнік гісторыі,

грамадазнаўства

 

 

 

 

 

 

 

Змест

 

Уводзіны. Мэта і задачы даследавання …………………………………….3

Сувязь Эдварда Вайніловіча з Міншчынай і Клецкім краем:

         Радавыя карані Вайніловічаў ………………..........................................4

         Служэнне свайму краю …………………………………………………5

         Пра Вайніловіча памятаюць і сёння ………………………………….. 7

Вывады………………………………………………………………………….8

Спіс літаратуры ……………………………………………………………….9

Дадаткі: фота 1-16

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                         

                                                 

 

 

 

 

Уводзіны

 

Адно з самых прыгожых месц нашай сталіцы – Чырвоны касцёл, пабудаваны Эдвардам Вайніловічам у гонар апекуноў сваіх дзяцей – Сымона і Алены. Кажуць, мур мудры, ён захоўвае памяць, вучыць і нагадвае. Менавіта так, нагадвае… “Аб чым?” – спытаеце вы. – Аб сувязі з Клецкім краем, з месцам, дзе нарадзілася я, мой тата – гэта вёскі Кунцаўшчына, Лазавічы Клецкага раёна.

“… працягнуць працоўны шлях продкаў, гэта значыць – працаваць на палях і служыць свайму краю на месцы нараджэння”,  – так пісаў Эдвард Вайніловіч ва ўспамінах [2]. Сваё жыццё ён прысвяціў служэнню народу і роднаму краю.

Распачаўшы даследаванне па тэме “Сувязь Эдварда Вайніловіча з Міншчынай і Клецкім краем”, вызначыла наступную мэту: на аснове аналітычнай работы з матэрыялам па тэме даследавання паказаць ролю асобы Эдварда Вайніловіча ў гісторыі Клецкага раёна і Міншчыны.

Задачы даследавання:

- прааналізаваць літаратурныя крыніцы і інтэрнэт-матэрыял па тэме даследавання;

- знайсці і апытаць жыхароў Клецкага і Капыльскага раёнаў, якія валодаюць звесткамі пра род Вайніловічаў;

-  сістэматызаваць звесткі, атрыманыя ў ходзе работы, вызначыць сувязь Эдварда Вайніловіча з Міншчынай і Клецкім краем, аформіць буклет.

Пачынаючы работу, я пазнаёмілася з серыяй кніг “Беларусь і Эдвард Вайніловіч”, прысвечаных Слуцкаму краю, Нясвіжскаму, Капыльскаму. Актуальнасць даследавання бачу ў тым, што павінна з’явіцца кніга, прысвечаная Клецкаму краю і Эдварду Вайніловічу.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Радавыя карані Вайніловічаў

 

         Эдвард Вайніловіч – карэнны беларускі шляхціч, які мае роднасныя сувязі са слуцкімі Алелькавічамі, нясвіжскімі Радзівіламі, грушэўскімі Рэйтанамі і мінскімі Ваньковічамі. Яго блізкімі родзічамі з’яўляецца кампазітар Станіслаў Манюшка і мастак Валенцій Ваньковіч.

         Карані роду Вайніловічаў сягаюць глыбока ў стагоддзі і налічваюць больш за 400 гадоў сваёй радаслоўнай гісторыі. Э. Вайніловіч у сваім мемуарах пісаў, што “род Вайніловічаў – не прышэльцы ні з Усходу, ні з Захаду, а з таго люду, што радзімую зямлю беларускую сахой рэзаў” [2]. Род меў уласны герб і дзяліўся на тры галіны: Савіцка-Пузаўскую, Макранскую і Ненькаўскую. Эдвард Вайніловіч паходзіў з Савіцка-Пузаўскай   лініі роду.

         Эдвард Вайніловіч нарадзіўся 13 кастрычніка 1847 года ў маёнтку Сляпянка пад Мінскам. Бацькі яго жылі ў маёнтку Савічы Слуцкага павета Мінскай губерніі (зараз Капыльскі раён Мінскай вобласці), які на працягу больш за 300 гадоў належаў Вайніловічам. Яго маці, як тады было прынята, адправілася перад родамі да сваіх бацькоў пад Мінск. Э.Вайніловіч прысвячаў сваім бацькам самыя цёплыя словы. Ва ўспамінах ён пісаў: “Дазволю сабе ... звярнуцца да памяці маіх бацькоў... Тое, што я быў чалавекам, карысным для грамадства, я ўдзячны, менавіта, ім. Яны мне паказалі жывы прыклад жыцця, прысвечанага праўдзе, працы  і чалавечай любові…”[2].

         У вёсцы Чырвоная Дубрава Капыльскага раёна захавалася  алея (фота 1), якая вядзе да капліцы (фота 2), дзе пахаваны родзічы Вайніловіча. Па словах Каласоўскага Васіля Якаўлевіча, 83 гады, Турэйка Ніны Афанасьеўны, каля 80 гадоў, жыхароў вёскі Макраны Клецкага раёна (фота 3), каля капліцы быў пабудаваны касцёл. Зараз захаваўся толькі падвал.

         На сённяшній дзень у вёсцы Савічы Капыльскага раёна захаваўся помнік Вайніловічу Антаньега (1806-1874), дзядулю Эдварда Вайніловіча (фота 4), помнік дачцэ Алене (фота 5). Адам, бацька Эдварда Вайніловіча, быў спачатку пахаваны ў Цімкавічах, а пасля сын перавёз у Савічы.  Па словах Купрыянчыка Віталія Аляксандравіча, 42 гады, жыхара вёскі Мажа Капыльскага раёна, на гэтых могілках былі магілы Сымона і іншых родных Эдварда Вайніловіча.  Захавалася яшчэ адна магільная пліта з надпісамі прозвічша “Вайніловіч” і датамі жыцця “1850-1879” (фота 6).

         6 ліпеня 1920 года Э.Вайніловічу прыйшлося назаўсёды пакінуць родныя мясціны. Яго ўладанні па ўмовах Рыжскага міру паміж Польшчай  і Расіяй аказаліся на савецкім баку.

         Апошнія гады жыцця Э.Вайніловіч правёў у польскім горадзе Быдгашчы. Памёр 16 чэрвеня 1928 года.

 

 

Служэнне свайму краю

 

         У 1865 годзе Э.Вайніловіч з сярэбраным медалём скончыў славутую Слуцкую гімназію, а ў 1869 годзе – Пецярбургскі тэхналагічны інстытут. Год працаваў механікам на заводзе М.І.Пуцілава ў Пецярбургу, яшчэ год простым рабочым стажыраваўся на заводах Германіі і Бельгіі. Затым прайшоў курс навучання ў сельскагаспадарчай акадэміі ў Сілезіі.

         Восенню 1872 года 25-гадовы Э.Вайніловіч пасяліўся ў маёнтку Савічы і заняўся сельскай гаспадаркай.

         Вельмі важнае месца ў жыцці Вайніловіча займала грамадская дзейнасць. З 1876 года пачынае дзейнічаць асноўнае дзецішча Э.Вайніловіча – Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі. Яно стала ачагом усяго эканамічнага і нават культурнага жыцця краю. За вопытам у Мінск прыязджалі госці з Вільні, Варшавы, Віцебска, Любліна, Кіева. Нават будучы галавы расійскага ўрада Пётр Сталыпін, які прыязджаў у Мінск павучыцца ў Вайніловіча фінансавым справам, аднойчы назваў яго “Мінскім Бісмаркам”.

З 1904 да канца 1914 года апеку над Клецкай ардынацыяй Радзівілаў ажыццяўляў Э.Вайніловіч, які добра арыентаваўся ў гаспадарчым жыцці краю. Па яго ініцыятыве яшчэ на пачатку 80-х гадоў XIX стагоддзя ў Клецку пачало дзейнічаць пазыкова-ашчаднае таварыства – першы клецкі банк [1]. 

         На працягу 19-ці гадоў Э.Вайніловіч з’яўляўся ганаровым міравым суддзёй Слуцкага павета. Гэту пасаду ён лічыў знакам даверу мясцовага насельніцтва і без уважлівых прычын не прапусціў ні аднаго судовага пасяджэння.

         Э.Вайніловіч доўгі час працаваў старшынёй Таварыства дабрачыннасці ў Слуцку. З яго дапамогай у Слуцку была адкрыта сярэдняя гандлёвая школа. 25 гадоў Э.Вайніловіч быў членам Папячыцельскага камітэта аб бедных. На свае асабістыя сродкі ён шчодра забяспечваў інтэрнат для маламаёмасных.

         Э.Вайніловіч тройчы выбіраўся соймам у Думу Расіі. Пасля ўвядзення самакіравання ў Мінскай губерніі (1911 год) Э.Вайніловіч быў выбраны дэпутатам губернтскай земскай управы.

         У пачатку ХХ стагоддзя Э.Вайніловіч актыўна ўдзельнічаў у руху беларускага Адраджэння. Пра сябе ён пісаў: “Валодаючы беларускай мовай у такой жа ступені, як і польскай, і пастаянна яе ўжываючы ў адносінах з маімі работнікамі, на працягу дзесяццігодзяў я быў у пастаянным кантакце з усімі праявамі беларускага руху... З усіх беларускіх аб’яднанняў, прымаючы ў іх ўдзел матэрыяльна, я ўрэшце зыходзіў, паколькі іх дзейнасць, якая пачыналася з самапазнання і нацыянальнага адраджэння (“Лучынка”, “Саха”, “Загляне сонца і ў наша аконца” і г.д.) звычайна ў канцы атрымоўвала сацыялістычны накірунак, як супярэчыў маім перакананням” [2].

Першая сусветная вайна, Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі ўнеслі вялікія змены ў жыццё ўсіх слаёў грамадства. Памешчыцкія маёнткі станавіліся ахвярамі пагромаў. Ахвярай такога пагрому 19-21 лютага            1918 года аказаўся і маёнтак Савічы. Падчас пагрому была знішчана культурная спадчына Вайніловічаў, якая збіралася з XVII стагоддзя. Гэта архіў пісем і дакументаў, галерэя партрэтаў продкаў, бібліятэка (больш  за 5 тысяч тамоў, вялікая колькасць мастацкіх карцін і рэчаў) [4].

З успамінаў мясцовых жыхароў  вёскі Лазавічы Клецкага раёна:

         Дудко Уладзімір Іванавіч (70 гадоў, фота 7): ”У маёнтку ў Кунцаўшчыне знаходзіўся падвал, дзе захоўваліся сыры і спірт. Там,  дзе былі падвалы, была арганізавана і вытворчасць сыроў. Фальварак і сядзібу Вайніловічаў хацелі аднавіць, але і па сённяшні дзень работы не арганізаваны. Уладзімір Іванавіч развешваў таблічкі “Гісторыка-культурная каштоўнасць (фота 8)”.

         Каласоўскі В.Я. і Турэйка Н.А.: “У маёнтку было малочнае аддзяленне і ферма. Вайніловіч жыў у драўляным доме, яго сяляне жылі побач з ім. У лес ён хадзіў на паляванне. На месцы, дзе была пабудавана царква, Вайніловіч садзіў каштаны. Да вайны каля дома Вайніловічаў размяшчаліся пляцоўкі для выступлення прыезджых артыстаў”.

         Жук Святлана Іванаўна, 38 гадоў, жыхарка г. Мінска: “Мая прабабуля Бірук Надзея Мікалаеўна, 1920 года нараджэння, жыхарка вёскі Макраны, працавала ў маёнтку ў в. Кунцаўшчына ў Вайніловічаў  ва ўзросце 7 гадоў. Жылі ў маёнтку Вайніловічаў.  Падлогі ў хаце ў работнікаў былі драўляныя, непафарбаваныя. У яе абавязкі ўваходзіла навесці парадак у доме, накарміць скаціну і падаіць карову. Працавалі 6 дзён у тыдзень (у нядзелю адпускалі дамоў), работу давалі ўсім па сілах. У царкоўныя святы Вайніловічы дарылі сваім работнікам падарункі, часцей адзенне: сукенкі, хусткі і інш. Плацілі  натуральнымі прадуктамі: малако, тварог. Людзі ў вёсцы хвалілі Вайніловічаў, казалі, што ім “пашанцавала з панамі”: да сялян Вайніловічы адносіліся вельмі добра”.

         Вайніловічы будавалі розныя храмы: цэрквы, касцёлы, сінагогі і спрыялі татарам-мусульманам. Напрыклад, у Макранах, Цімкавічах Вайніловічы пабудавалі цудоўныя святыні – каталіцкі касцёл і велічную праваслаўную царкву. У вёсцы Макраны Клецкага раёна захаваліся рэшткі царквы (фота 9). Э.Вайніловіч спрыяў у атрыманні царскага дазволу на будаўніцтва сінагогі ў Клецку і сам будаваў яе, кажучы: “Няхай веруючыя людзі розных канфесій, кожны ў сваёй святыні на зямлі славяць адзінага Бога на небе!” [2]

У Клецку быў створаны камітэт абароны яўрэяў і татар. Э.Вайніловіч сам узначаліў гэты судовы орган, які быў у пашане і меў прыстыж сярод насельніцтва ўсяго рэгіёна.

Сёння ў вёсках Лазавічы, Кунцаўшчына Клецкага раёна, вёсцы Савічы Капыльскага раёна захаваліся рэшткі былых уладанняў Вайніловічаў (фота 10- 12).

 

 

Пра Вайніловіча памятаюць і сёння

        

         Дэвізам жыцця Э.Вайніловіча былі сумленная праца, міласэрнасць, вернасць Богу, адданасць Айчыне і народу. Першым увекавечваннем памяці Э.Вайніловіча на яго роднай зямлі 14 кастрычніка 1929 года ў касцёле Божага цела ў Нясвіжы, дзе Вайніловіч неаднаразова бываў, стала з’яўленне  памятнай дошкі  з тэкстам:

“Чалавеку вялікага сэрца і заслуг, узорнаму грамадзяніну-патрыёту, сябру і апекуну народа, вернаму сыну Святога Касцёла як выраз нашай пашаны  і падзякі, а таксама як памяць будучым пакаленням надпіс гэты зроблены. Вечны пакой, дай, яму Госпадзі, а святло вечнае няхай яму свеціць. Амэн” [5].

         11 чэрвеня 2006 года прах Э.Вайніловіча быў перавезены з Польшчы ў Беларусь і ўрачыста перазахаваны пры галоўным  уваходзе ў касцёл. 

         Э.Вайніловіч паспеў напісаць кнігу ўспамінаў аб тым, як хацеў прынесці карысць сваёй радзіме. У 1931 годзе ў Вільні былі выдадзены мемуары Э.Вайніловіча “Успаміны 1847-1928 гг.” У 2007 годзе дзякуючы намаганням ксяндза-магістра касцёла Святога Сымона і Алены Уладзіслава Завальнюка кніга выдадзена і ў Беларусі.

         У 2017 годзе скверу каля Чырвонага касцёла прысвоена імя Э.Вайніловіча

         Жыве памяць аб рэфарматары і ў польскім горадзе Быдгашчы: Рада гэтага горада надала яго імя скверу.

         Калі паўміралі адно за адным яго дзеці, ён скажа, а пасля напіша ў сваіх успаміх: “Так хацеў Бог!” Замест роспачы, крыўды на Бога Э.Вайніловіч збіраецца з духам і будуе храм у Мінску – касцёл у гонар Святых Сымона і Алены (13-15). Касцёл пачаў дзейнічаць у 1910 годзе. Касцёл пабудаваны з чырвонай цэглы, адсюль и яго неафіцыйная назва – Чырвоны касцёл. Галоўная вежа касцела сімвалізуе бацькоўскі смутак, а дзве іншыя – згубленых дзяцей.

         У касцёле працуе бібліятэка (фота 16), дзе ёсць магчымасць папрацаваць з матэрыяламі аб жыцці і дзейнасці Эдварда Вайніловіча.

 

 

 

 

 

 

 

 

Вывады

 

         У гісторыі чалавецтва няма або вельмі цяжка знайсці іншую такую асобу, як Вайніловіч, якая спрыяла б будоўлі святыняў для людзей розных вераванняў.

         У веры, у малітве Э.Вайніловіч чэрпаў мужнасць, цярплівасць і вынослівасць, асабліва калі “добрая думка, зробленае дабро, нават калі не даюць сваіх пладоў неадкладна – магчыма калі-небудзь прынясуць іх і дадуць усходы, як зерне пшаніцы з грабніц фараонаў. Тады прыпомняць тых,         хто быў себітамі” [2].

         Па выніках праведзенай работы з літаратурнымі і інтэрнэт-крыніцамі, гутаркі з жыхарамі Клецкага і Капыльскага раёнаў, наведвання Чырвонага касцёла можна зрабіць наступныя высновы аб сувязі Эдварда Вайніловіча з Міншчынай і Клецкім краем:

  • большая частка жыцця (1847-1920 гг.) Э.Вайніловіча прайшла на Міншчыне;
  • вучыўся ў Слуцкай гімназіі;
  • працаваў старшынёй таварыства дабрачыннасці ў Слуцку;
  • з’яўляўся ганаровым міравым суддзёй Слуцкага павета ;
  • у Капыльскім раёне захаваны яго продкі;
  • Э.Вайніловіч перазахаваны ў Чырвоным Касцёле;
  • у Клецку Э. Вайніловічам быў заснаваны крэдытны банк;
  • дзейнічала Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі, створанае Э.Вайніловічам;
  • у вёсцы Савічы Капыльскага раёна, Кунцаўшчына Клецкага раёна захаваліся рэшткі гаспадарчых пабудоў маёнткаў роду Вайніловічаў;
  • у касцёле Божага Цела г.Нясвіжа знаходзіцца памятная пліта аб дзейнасці Эдварда Вайніловіча;
  • адно з прыгожых месц г.Мінска – Чырвоны Касцёл – пабудаваны па ініцыятыве і на сродкі Э.Вайніловіча.

З юнацтва яго прынцыпам было лічыць усіх людзей за  роўных сабе – як перад законам, так і перад Богам. У Вялікага Рэфарматара і Гуманіста мы абавязаны перш за ўсё вучыцца. А адначасова і шанаваць яго памяць.

        

 

 

 

 

 

 

             

 

 

 

Спіс літаратуры

 

  1. Блінец А. Клецк. Старонкі даўняй гісторыі. – Мінск: “Друк-С”, 2011
  2. Войнилович Э. Воспоминания. Архивировано из первоисточника 24 мая 2012.
  3. Завальнюк У. Эдвард Вайніловіч. Успаміны, дакументы, сувязь з сучаснасцю. – Мінск: Рымска-Каталіцкая парафія Святога Сымона і Святой Алены, 2015
  4. Серыя “Беларусь і Эдвард Вайніловіч”. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, Капыль, 14.11.2015 Беларусь, Капыльшчына і Эдвард Вайніловіч – Мінск “Медысонт”, 2016
  5. Серыя “Беларусь і Эдвард Вайніловіч”. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, Нясвіж 26.08.2016, Беларусь, Нясвіжскі крайа і Эдвард Вайніловіч – Мінск “Медысонт”, 2016
  6. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк. – Гімн. – Мiнск: БелЭн, 1994. –  537 с.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

згарнуць

Даследчая работа "Імёны беларускага народнага календара з характарыстычнымі кампанентамі"

разгарнуць

ЗМЕСТ

Уводзіны

3

Асноўная частка

4

1. Роля імя ў жыцці чалавека

4

2. Ужыванне імён з характарыстычнымі кампанентамі

4

3. Класіфікацыя імён з характарыстычнымі кампанентамі

5

3.1. Класіфікацыя імён паводле семантычнага значэння характарыстычных кампанентаў

5

3.2. Класіфікацыя імён паводле спосабаў выражэння характарыстычных кампанентаў

7

4. Частотнасць ужывання імён і характарыстычных кампанентаў

8

Заключэнне

10

Спіс выкарыстаных крыніц

11

Дадаткі

 

1. Імёны беларускага народнага календара

 

2. Слоўнік імён беларускага календара з характарыстычнымі кампанентамі

 

3.  Дыяграма “Ужыванне імён з характарыстычнымі кампанентамі”

 

 

                  

 

        

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

УВОДЗІНЫ

 

         З моманту свайго нараджэння чалавек атрымлівае ўласнае імя, якое, па меркаваннях продкаў, прадвызначае яго лёс. У мове кожнага народа ёсць свае імёны, якім надаюцца розныя значэнні, што тлумачыцца асаблівасцямі  культуры асобных народаў, яго гісторыі. Здаўна павялося, што для чалавека імя становіцца носьбітам пэўнай інфармацыі. У народных вераваннях імёны валодаюць  істотным  сімвалічным  патэнцыялам, адыгрываюць  значную  ролю  ў  выяўленні  характару  і дзейнасці чалавека, які з’яўляецца носьбітам пэўнага імені.  Якія ж імёны былі ў пашане ў беларускага народа? Разважанні над гэтым пытаннем акрэслілі тэму даследчай работы “Імёны беларускага народнага календара з характарыстычнымі кампанентамі”.    

         Мэта  работы  –  даследаваць  асаблівасці  выкарыстання  імён беларускага народнага календара з характарыстычнымі кампанентамі.

         Задачы:

         -  сабраць і апісаць фактычны матэрыял;

         -  выявіць  асаблівасці  ўжывання  характарыстычных кампанентаў імён;

         -  прааналізаваць семантычныя асаблівасці характарыстычных кампанентаў імён, спосабы іх выражэння;

         -  вызначыць  найбольш  ужывальныя імёны.

         Аб’ект даследавання – імёны беларускага народнага календара.

         Прадмет  даследавання  –  імёны,  выяўленыя  ў “Беларускім народным календары” (аўт.-уклад. А.Лозка. Мінск: Полымя 1992).

         Гіпотэза: імёны, прадстаўленыя ў беларускім народным календары, маюць пэўнае сімвалічнае значэнне ў жыцці беларусаў.

         Метады  даследавання: 

         1)  аналіз  лінгвістычнай і літаратуразнаўчай  літаратуры  па  праблеме  даследавання; 

         2) элементы статыстычнага  метаду  –  пры  вызначэнні  частотнасці  ўжывання  імён;

         3) апісальны метад.

 

 

 

 

 

 

АСНОЎНАЯ ЧАСТКА

          

  1. Роля імя ў жыцці чалавека.

         Імя дорага нам. Калі мы чуем знаёмае імя, мы не задумваемся аб яго значэнні і паходжанні, мы ўяўляем сабе чалавека, пра якога гаворым або да якога звяртаемся. Народ вельмі правільна ацэньвае імя чалавека, зазначаючы, “Не глядзі на мянушку – глядзі на птушку” [6]. Так  гаворыцца ў адной з беларускіх прыказак. Аднак мы павінны вывучаць гісторыю свайго імя, яго паходжанне, сэнс і значэнне гэтак жа, як мы павінны ведаць родавыя карані сваёй сям’і і краіны. Наша імя – гэта і гісторыя беларускага народа, і састаўная частка беларускай мовы.

         Асаблівае месца займае імя ў беларускім народным календары, які з’яўляецца асновай жыцця селяніна.

         Iмя (антрапонім) (асабовае, хрэсьбiннае, хатняе, свойскае, сямейнае, родавае, мянушка) – персанальны знак чалавека, якi спрыяе вызначэнню яго месца ў соцыуме. У культуры ўсходнiх славян з цягам часу канчаткова аформiлася iдэя аб тым, што iмя — гэта ключ да жыццёвага поспеху.  У народзе было распаўсюджана ўяўленне аб тым, што калi дзiцяцi даць iмя вядомага чалавека, дабрадзейнага, паспяховага, гаспадарлiвага i г.д., то да яго пяройдуць добрыя якасцi гэтага чалавека. I наадварот, нiколi не давалi дзiцяцi iмя сваяка, якi загiнуў, самазабойцы, п’янiцы, гультая i г.д. 

         Са з’яўленнем хрысцiянства славяне даведалiся аб царкоўным календары i так званых “святцах”. Абрад надання iмя пачалi аб’ядноўваць з абрадам хрышчэння. Імя дало назву сямейнаму святу — iмянiны. Гэта дзень ушанавання таго святога, у гонар якога дзiцяцi далi iмя. 

        

  1. Ужыванне імён з характарастычнымі кампанентамі.

         Здаўна людзі, пазбаўленыя навуковых ведаў, абапіраліся ў сваім паўсядзённым жыцці на старадаўнія назіранні. Амаль да кожнай даты ў народным календары даюцца парады, якія накіроўваюць на пэўныя дзеянні дома, у полі ці ў іншы час. Такія парады, як правіла, былі звязаны ў народным календары з пэўным іменем. Народ пачаў звязваць дні, прысвечаныя таму ці іншаму святому, з пэўнымі падзеямі ў сельскагаспадарчым жыцці, з’явамі прыроды і г.д. У сувязі з гэтым узнікла неабходнасць замацавання за кожным іменем пэўнай характарыстыкі. Такімі сродкамі сталі характарыстычныя кампаненты, выражаныя пэўнымі часцінамі мовы.

         Праведзенае даследаванне паказала, што ў беларускім народным календары ўжываецца 388 імён (Дадатак 1), з іх 99 з характарыстычнымі кампанентамі (Дадатак 2). З іх 22 жаночыя і 67 мужчынскія. Відавочна, што мужчынскія імёны пераважаюць (Дадатак 3).  Гэта абумоўліваецца тым, што большасць імён абазначаюць святых мужчынскага полу.

        

  1. Класіфікацыя імён з характарыстычнымі кампанентамі.

         Паводле чаго імёнам надаваліся характарыстычныя кампаненты? Для вырашэння гэтага пытання быў праведзены аналіз імён з характарыстычнымі кампанентамі. Гэта дазволіла стварыць невялікі “Слоўнік імён беларускага календара з характарыстычнымі кампанентамі” (Дадатак 2.). На аснове праведзенай працы стала магчымым зрабіць класіфікацыю імён:

  • паводле семантычнага значэння характарыстычных кампанентаў;
  • паводле спосабаў выражэння характарыстычных кампанентаў.

 

         3.1. Класіфікацыя імён паводле семантычнага значэння характарыстычных кампанентаў.

         Даследававанне паказала, што кожны характарыстычны кампанент, які быў нададзены пэўнаму імені, адлюстроўваў светапогляд беларусаў, быў дарадцам, накіроўваў дзеянні на кожны дзень. У залежнасці ад значэння характарыстычных кампанентаў можна выдзеліць наступныя групы:

         1) паводле язычніцкіх вераванняў;

         2) паводле царкоўных вераванняў;

         3) паводле назіранняў за прыроднымі з’явамі;

         4) паводле сельскагаспадарчых работ;

         5) паводле сувязі з канкрэтным месяцам года ці этапам каляндарнага года;

         6) паводле жыццёвага вопыту людзей;

         7) паводле магічных дзеянняў.

         Паводле язычніцкіх вераванняў.

         Імёны ў календары не толькі называлі святога, з якім звязаны той ці іншы дзень, але і мелі дадатковае сэнсавае напаўненне, звязанае з язычніцкімі вераваннямі. Так, святога Іллю (02.08) надзялялі рысамі язычніцкага бога Перуна і грымоты з маланкамі на Іллю тлумачылі тым, што гэта сам прарок раз’язджае па небе на вогненнай калясніцы. У сялян Ілля лічыўся ахоўнікам земляробства і абаронцам ад нячыстай сілы: Ілля ваюе з чартамі, б’е іх перунамі. Святым Барысу і Глебу (06.08) маліліся, каб быў добры ўраджай хлеба: Барыс і Глеб збіраюць хлеб. Святога Панцеляймона (09.08) лічылі знахарам [4].

         Паводле царкоўных вераванняў.

         Царкоўныя святы таксама адыгрывалі значную ролю на набыццё характарыстычнага кампанента. Так, на Мікіту-спаведніка (16.04) патрэбна было абавязкова паспавядацца. На Фёдара-памінальніка (08.02) ушаноўвалі нябожчыкаў [4].

         Паводле назіранняў за прыроднымі з’явамі.

         Большасць антрапанімічных спалучэнняў з характарыстычнымі кампанентамі сталі вынікам мудрых назіранняў нашых продкаў за навакольнай рэчаіснасцю і светам прыроды. Так, восеньская Фядора (24.09) прыносіла вільгаць і гразь, за што яна і атрымала назву Фядора–намачы хвост. Пра Фёклу-зорніцу (17.10) казалі: З Фёклы-зорніцы дні ўбываюць, ночы цямнеюць і зоркі становяцца барвовымі і халоднымі. На Восія-гразніка (30.10), спынялі летні шлях, зацягвалі калёсы пад павеці, а  на Васіля Цёплага (Вяснянага) – мянялі сані на калёсы. Пра Варвару Заваруху (17.12) казалі: Варвара варыць, значыць, у гэты дзень будзе цёплае надвор’е напярэдадні вялікіх маразоў. На Фядота-ветраноса (15.03) асцерагаліся моцных вятроў, а на Фядула-ветраніка (18.04) чакалі добрых вятроў.

         Назіранне за нябеснымі свяціламі і зменамі ў прыродзе дазваляла дапытліваму чалавеку сцвярджаць, што пасля Спірыдона-сонцаварота (25.12) дзень прыбаўляецца: Пасля Спірыдона хоць на вераб’ёвы скачок, але прыбудзе дзянёк.

         Па назіраннях 25 чэрвеня паварочваецца на зіму сонца: Пётр-паварот – сонца сцішае свой ход. 29 чэрвеня – Ціхан-суцяшальнік, 30 чэрвеня – Мануіл-сонцастой. У гэтыя дні зямля запавольвае свой рух на арбіце, таму ў народзе Ціхан і Мануіл асацыіруюцца з ціхім днём: На Ціхана і пеўчыя птушкі сціхаюць; На Мануіла сонца завісае ў зеніце.

         Калі па стане надвор’я ў пэўны дзень меркавалі пра надвор’е на зіму ці лета, да імёнаў далучаліся адпаведныя прыдаткі: Кірыла-летапаказальнік (27.02), Лазар-зімаўказальнік (30.11) у гэты дзень назіралі за надвор’ем і казалі: Які дзень на Лазара, такая і зіма [4].

         Паводле сельскагаспадарчых работ.

         Некаторыя празванні звязваліся з дзеяннямі па гаспадарцы. Так, на Святапуда-пчаляра (Пуда-пчаляра) (28.04) гаспадары аглядалі і рамантавалі пчаліныя вуллі: У дзень святога Пуда вымай пчол з-пад спуда. А на Зосіму-пчаляра (30.04) ставілі вуллі на пасеках: Зосіма вуллі ставіць.

         У дзень Ерамея-запрагальніка (14.05) і Ерамея-распрагальніка (13.06) пачыналі або завяршалі сяўбу: Ерамей сяўбу пачынае, Ерамею яе і канчаць.

         На Пахома-агурочніка (28.05) раілі садзіць гуркі: Сей агуркі на Пахом – будзеш насіць мяхом. А ўжо 2 ці 5 чэрвеня, у дзень Фалея-агурочніка і Лявонція-агурочніка, руплівыя гаспадары раілі: Прыйшоў Фалей – дасявай агуркі хутчэй; На Лявонція заканчвай пасадку агуркоў.

         Дзень 29 мая (Фёдар-жытнік) лічыўся апошнім тэрмінам для пасеву яравых: У Жытніка клопаты – ячменныя палеткі забаранаваць.

         З Ларыёна-палольніка (19.06) звычайна пачыналася праполка палеткаў: Прыйшоў Іларыён – дурную траву з поля вон.

         На Пракопа-жняца (21.07) вязалі першы зажыначны сноп: Пракоп летні жніво пачынае [4].

         Паводле сувязі з канкрэтным этапам каляндарнага года.

         Асобныя святы народнага календара абазначалі пэўны этап каляндарнага года. Дзень Цімафея-паўзімніка (04.02) атрымаў такую назву таму, што лічыўся паловай зімы; дзень Данілы-навічка (01.03) названы такім чынам таму, што стаў першым днём вясны.

         У некаторых раёнах Беларусі лічылася, што вясна пачынаецца ў дзень Аўдоцці-вясноўкі (14.03). Цімафей-веснавей (вяснік) (06.03) таксама быў вестуном цёплых дзён. Дзень Аляксеячалавека божага (30.03) у народным календары атрымаў назву Аляксей Цёплы, Аляксей Вясняны – з гэтага дня, па назіраннях нашых продкаў, усталёўвалася веснавое цяпло, сыходзіў снег, з’яўляліся ручаі: Аляксей – з кожнай гурбы снегу жбан вады пралей [4].

         Паводле жыццёвага вопыту людзей.

         У складзе антрапанімічных словазлучэнняў, сустракаюцца характарыстычныя кампаненты, якія ўзніклі на аснове жыццёвага вопыту людзей. Так, Навум–граматнік, Навум-настаўнік на вум (14.12) такую назву, напэўна, атрымаў ад сугучнасці Навум – “ум”. Пра яго гаварылі так: Навум розуму навучыць. Таму дарослыя імкнуліся з гэтага дня вучыць грамаце дзяцей, спадзеючыся, што яны, дзякуючы Навуму, хутчэй і лепш засвояць навуку.

         Святы Кірыла-катанік (03.04) лічыцца днём ушанавання свяціцеля Кірылы, які быў родам з горада Катаніі. Разам з тым, да гэтага дня спыняліся дзіцячыя гульні (катанне на санках з гор) – так святы Кірыла ў народным календары атрымаў да свайго імя дадатак катанік.

         Пра Фядору (09.06) казалі: Фядора Безразважная, Фядора – на зык калючая. Жанчыны ў гэты дзень не заставаліся каля студні пагаварыць, не пачыналі ў хаце сварак, баяліся, што Фядора пачуе і разнясе па вёсцы, у якой хаце няма ладу.

         Трафім-бяссоннік і Пуд-бяссонік (05.08) сваім празваннем нагадваюць пра пару найбольш актыўных работ на полі, фізічна складаныя справы гаспадара [4].

         Паводле магічных дзеянняў.

         З каляндарнымі імёнамі звязваліся парады адносна абавязковых магічных дзеянняў у канкрэтны дзень месяца. На Івана-маўчальніка (16.12) па царкоўным календары ўшаноўвалі святога Іаана Маўклівага, мабыць, адсюль у народзе з’явілася забарона шмат размаўляць у гэты дзень, каб не назвалі “балбатунамі”.

         У дзень Агаты-кароўніцы (18.02) выконвалі шэраг перасцерагальных дзеянняў, жывёле давалі асвечаныя ў гэты дзень хлеб з соллю: Хлеб святой Агаты не пусціць бяды да хаты. Соль святой Агаты бароніць ад агню хаты.

         У народзе Тараса празвалі Бяссонным (10.03), бо з гэтага дня забаранялася спаць удзень: Тарас – адкінь матрас; Хто спіць адвячоркам на Тараса, той наспіць сабе Кумоху (Кумоха – раптоўныя нястачы, беды і цяжкасці, ліха) [4].

         3.2. Класіфікацыя імён паводле спосабаў выражэння характарыстычных кампанентаў.

         Спосабы выражэння характарыстычных кампанентаў імён даволі разнастайныя: ужываюцца адзіночныя словы і словазлучэнні.

         Паводле спосабаў выражэння характарыстычных кампанентаў імён можна вызначыць наступныя групы: 

         1) назоўнікі:

         - простыя: Анісім-аўчарнік (28.02), Вакула-цялятнік (19.02), Васіль-капежнік (13.03), Захар-сярпоўнік (21.02), Конан-агароднік (18.03), Агата-кароўніца (18.02), Анісся-жывотніца (12.01), Арына-капусніца (29.04) і інш.;

         - складаныя: Іван-залатавус (09.02), Марцін-лісагон (24.04), Мікіта-вадапол (16.04), Пракоп-дарогаразбіральнік (12.03), Радзівон-ледалом (21.04), Рыгор-летапаказальнік (23.01), Фядот-ветранос (15.03), Настасся-ўзорашвейка (04.01) і інш.;

         2) прыметнікі: Аляксей Цёплы, Вясняны (30.03), Васіль Парыйскі (24.04), Леў Катанскі (05.03), Мікола Сцюдзёны (17.02), Тарас Бяссонны (10.03), Дар’я Вясновая (14.03) і інш.;

         3) словазлучэнні: Кірыла – дзяры полаз (31.03), Арына – раскапай берагі, зайграй яр (29.04), Мар’я – пустая капуста, запалі снягі, гуляй яр (14.04) і інш.

        

  1. Частотнасць ужывання імён і характарыстычных кампанентаў.

         Частотнасць ужывання імён розная. Сустракаюцца імёны, якія ўжываюцца ў народным календары некалькі разоў. Было вызначана 17 такіх імён, што склала 17%. Сярод мужчынскіх імён часцей ужываюцца такія, як Іван, Васіль, Аляксей, Зосіма, Кірыла, Мікіта, Рыгор, Цімафей, Юрый. Сярод жаночых – Аксіння, Арына (Ірына), Ганна.

         Некаторыя імёны ў народным календары маюць некалькі розных празванняў. Так, святая Акуліна (26.04) атрымала некалькі дадаткаў да свайго імя: Акуліна-задзяры хвост, ці Акуліна – кароўін язык (на тую пару з’яўляецца шмат аваднёў, мух, камароў, каровы на пашы пакутуюць, бегаюць, задраўшы хвост); Акуліна – крывыя агуркі (агуркі, пасаджаныя ў гэты дзень, называлі крывымі, бо часцей, пасеяныя позна, набывалі няправільную форму з-за халодных жнівеньскіх начэй).

         Дзень Дар’і Вясновай (01.04) мае іншую назву – Дар’я – забрудзі палонку, бо ў гэты час на вадаёмах, куды ўсю зіму ганялі жывёлу на вадапой, вытайваў гной.

         За Матронай (Матрунай) (09.04) у народным календары замацаваліся два розныя азначэнні-характарыстыкі – Матрона-паўрэпніца (жанчыны выбіралі прыдатную для насення рэпу) і Матрона-шарпаковіца (у гэтыя дні замярзае ад ранішніх замаразкаў адталы снег, так што можна хадзіць па шарпаку).

         У сувязі з паводкамі святая Мар’я (14.04) атрымала яшчэ некалькі дадаткаў да свайго імя: Мар’я – запалі снягі, Мар’я – гуляй яр.

         Імя Арына (Ірына) (29.04) ужывалася з прыдаткамі –расадніца,                  -капусніца – у гэты дзень садзілі расаду ранняй капусты: На Арыну сей капусту на расаду.  Ірына – раскапай берагі, зайграй яр (так казалі, калі бачылі, як вада веснавой паводкі размывае берагі рэк).

         За святам 7 ліпеня таксама замацавана некалькі назваў: Іаан Хрысціцель, Іван Купала, Іванаў дзень, Іван Купальны, Іван Летні, Вялікі, Іван Посны, Іван Злосны, Іван Ведзьмін, Іван – “медзвяныя” травы, Пятроўскі Іван.

ЗАКЛЮЧЭННЕ

 

         Праведзенае  даследаванне  паказала, што імёны беларускага народнага календара з характарыстычнымі кампанентамі даволі распаўсюджаная з’ява.  У беларускім народным календары ўжываецца 388 імён, сярод якіх – 99 імён з характарыстычнымі кампанентамі. Частотнасць ужывання імён з характарыстычнымі кампанентамі розная. Сустракаюцца імёны, якія ўжываюцца ў народным календары некалькі разоў, маюць некалькі характарыстык. Характарыстычныя кампаненты імён адыгрываюць важную ролю: яны з’яўляюцца дарадцамі ў сельскагаспадарчай працы, прадказальнікамі будучага ўраджаю і надвор’я; з імі звязаны разнастайныя вераванні і дзеянні беларускага народа. Сродкамі выражэння характарыстычных кампанентаў імён з’яўляюцца назоўнікі, прыметнікі і словазлучэнні.

         Па выніках праведзенага даследавання складзены “Слоўнік імён беларускага календара”. Практыктычная  значнасць  работы заключаецца  ў  тым,  што  вынікі  працы і фактычны  матэрыял  могуць  быць  выкарыстаны  пры выбары імя для немаўляці, у  сельскагаспадарчай працы, у якасці настольнага календара, а  таксама  ў  далейшым  пры  распрацоўцы  праблемы ўжывання антрапонімаў у беларускай мове і літаратуры.

         Цікавасць да імёнаў, веданне іх паходжання і сэнсу выхоўваюць пачуццё любові да радзімы, да народа, яго мовы і культуры.

 

        

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ

  1. Лозка А.Ю. Беларускі народны каляндар / А.Ю. Лозка. - 2-е выд. - Мінск: Полымя, 2002.
  2. Кухарэнка (Сотнікава) Т. Уласныя імёны ў беларускім народным календары / Т. Кухарэнка (Сотнікава) // Роднае слова. 2006. №№ 6, 7, 9-12; 2007. - №№ 2-7.
  3. Лепешаў, І.Я., М.А. Якалцэвіч. Слоўнік беларускіх прыказак /             І.Я. Лепешаў, М.А. Якалцэвіч. – Мінск, 2002.
  4. Сотнікава Т. Імёны беларускага народнага календара з характарыстычным кампанентам /  Т.Сотнікава // Роднае слова. 2010. №  9.
  5. Рапановіч Я.Н. Беларускія прыказкі, прымаўкі і загадкі. / Я.Н. Рапановіч. – Мінск, 1974.
  6. Янкоўскі, Ф. Беларускія прыказкі, прымаўкі, фразеалагізмы /                Ф. Янкоўскі. - Мінск, 1974.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

згарнуць

Исследовательская работа «Экотуристический путеводитель по Клецкому району на облачной системе ArcGIS online»

разгарнуць

Государственное учреждение образования

«Гурновщинский учебно-педагогический комплекс

детский сад - базовая школа Клецкого района»

 

 

 

 

 

 

           

           

 

 

 

 

 

Исследовательская работа

 

«Экотуристический путеводитель

по Клецкому району

на облачной системе ArcGIS online»

( география)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Автор: Пстыга Александр Сергеевич,

учащийся 9-го класса,

руководитель: Таликадзе Д. Д.,

учитель географии и биологии

 

 

 

 

 

 

 

Оглавление

Введение. 3

 

Основная часть. 4

 

  1. Изученность проблемы.4

 

  1. Систематизация геоданных Клецкого района Минской области на некоммерческой

    облачной платформе ArcGIS online. 4

 

  1. Экотуристические маршруты по территории Клецкого района, разработанные на

    облачной платформе ArcGIS online. 5

 

  1. Создание геоинформационной системы.. 7

 

Заключение ………………………………………………………………………………………….9

 

Список использованных источников……………………………………………………………..10

 

Приложения

 

Введение

Развитие экологического туризма является частью комплекса природоохранных мер, проводимых в нашей стране. Экологический туризм фокусируется на посещение природных объектов, однако в экотуристические маршруты часто включаются достопримечательности историко-культурного наследия. Развитие экологического туризма способствует               формированию экологического мышления людей, бережному отношению к природе.

В современное время неотъемлемым компонентом жизни населения является          интернет. Исходя из этого я решил использовать информационные технологии для              популяризации экотуризма в Клецком районе и привлечения туристов на свою малую       Родину.

Проведенный анализ литературных источников [1, 3, 7, 8, 9, 10] позволил выявить, что изучению туристического потенциала Беларуси уделяется большое внимание, но           туристический потенциал отдельных районов страны, их географических объектов и           целесообразности их рекреационного использования изучены недостаточно. Онлайн          путеводители и тематические геоинформационные системы по развитию экотуризма     Клецкого района в интернет ресурсах отсутствуют. В ходе исследовательской работы было использовано 11 источников информации, в том числе литературные, картографические    источники, материалы, собранные во время полевых исследований, интернет ресурсы.

            Имея опыт создания интерактивных карт на основе геоданных по Краснозвездовскому сельскому Совету, используя облачный сервис ArcGIS online, я  решил попробовать создать интерактивную карту, которая стала бы экотуристическим путеводителем для путешествий по Клецкому району. Так определилась тема моей работы «Экотуристический путеводитель по Клецкому району на облачной системе ArcGIS online».

Гипотеза: экотуристический путеводитель будет способствовать привлечению        туристов в Клецкий район.

Актуальность работы: геоинформационные системы отдельных районов Беларуси отсутствуют на интернет-ресурсах; на геоинформационную систему можно нанести туристические маршруты с их характеристиками (растояние, рельеф, социальная инфраструктура), что позволит получить информацию для совершения путешествий любому жителю Беларуси или иностранному туристу.

Цель работы: создать экотуристический путеводитель Клецкого района на облачной системе ArcGIS online для привлечения туристов в Клецкий район.

Задачи:

  • систематизировать геоданные территории Клецкого района на некомерческой облачной платформе ArcGIS online;
  • создать карту Клецкого района Минской области на облачной картографической платформе ArcGIS online с нанесением на нее географической информации и комментариев к ней, которые могут быть полезны для туристов;
  • определить туристические объекты и разработать экотуристические маршруты с их характеристиками;
  • определить практическое значение экотуристического путеводителя Клецкого района на облачной картографической платформе ArcGIS online.

Методы исследования: поиск информации по теме работы, анализ литературы, интернет-ресурсов, картографический. Проведен анализ собранного материла, с учетом     полученных результатов разработаны туристические маршруты. Проведен отбор материала для нанесения на карту.

Основная часть

1. Изученность проблемы

Основой развития туризма являются рекреационные ресурсы. Под понятием           «рекреационные ресурсы» понимается совокупность тех природных объектов и                культурно-исторических достопримечательностей, которые могут быть использованы для развития туристической и экскурсионной деятельности. Рекреационные ресурсы – это реки, озера, леса, разные уникальные природные комплексы и др. Наряду с природными           объектами в маршруты экотуризма могут быть включены для посещения объекты            культурно-исторического наследия [1, 3].

Проведенный анализ литературных источников позволил выявить, что изучению     туристического потенциала Беларуси, уделяется большое внимание, но туристический       потенциал отдельных районов страны изучен недостаточно. Сведения о некоторых             исторических достопримечательностях Клецкого района встречаются в литературных        источниках, но они требуют дополнения. Сведения о природных условиях Клецкого района приводятся в энциклопедических изданиях Беларуси. Конкретные сведения о туристическом потенциале Клецкого района и геоинформационных системах, которые выполняли бы   функции электронного туристического путеводителя, отсутствуют.

Для решения поставленных задач, связанных с созданием экотуристического           путеводителя, собраны и проанализированы существующие литературные, статистические, картографические материалы, выявлены природные и историко-культурные объекты,         которые могут быть использованы для развития экологического туризма.  Разработаны      туристические маршруты, создана геоинформационная система, которая может выполнять функции экотуристического путеводителя на территории Клецкого района.

2. Систематизация геоданных Клецкого района Минской области на некоммерческой облачной платформе ArcGIS online

Клецкий район граничит с Ганцевичским и Ляховичским районами Брестской         области, Несвижским, Копыльским и Солигорским районами Минской области. Площадь района 974 км². Территория занята холмистой равниной. Климат умеренный, годовая сумма осадков 626 мм. Средняя температура января -6,1, июля 18° С. Крупнейшая река Лань [9].

На карту путеводителя нанесены разные виды географических объектов: природные объекты, которые включены в экотуристические маршруты, историко-культурные              достопримечательности, объекты торговли, населенные пункты, объекты транспортной     инфраструктуры, учреждения здравоохранения, учреждения культуры и образования, музеи, объекты спортивной инфраструктуры, отделения связи. На карту нанесены памятники       истории, памятники архитектуры (усадьба «Яновичи», «Радзивиллимонты», «Тесновка»),  ботанический памятник природы республиканского значения «Парк Радзивиллимонты» (Приложение 1).

Созданный на базе карты картографической платформы ArcGIS online путеводитель позволяет посмотреть территорию при помощи нескольких видов отображения                  картографических объектов в различном масштабе:

  1. административно-территориальное деление территории. Здесь отражены границы районов, населенных пунктов, транспортные пути, памятники архитектуры, лесные массивы, водные объекты;
  2. фотоснимки территории с надписями, что позволяет увидеть реальные границы географических объектов на момент съемки;
  3. топографическое отображение территории, которое дает возможность определить разнообразие рельефа [2].

 

 

3. Экотуристические маршруты по территории Клецкого района, разработанные на облачной платформе ArcGIS online

Маршрут «По реке Цепра» (Приложение 2).

Схема маршрута: Агрогородок Зубки – пруд на реке Цепра – бобровая хата –           палаточный лагерь на берегу реки Цепра – деревня Гурновщина – усадебно-парковый        ансамбль «Радзивиллимонты».

Вид туризма пеший. Маршрут начинается с агрогородка Зубки и заканчивается в       д. Красная Звезда. Общая протяженность маршрута 17 км. Маршрут рассчитан на 2 дня и      1 ночь. Кроме основных объектов интересными являются дорога, которая проходит по       одному из крупнейших в Беларуси яблоневому саду. Живописная природа располагает к     активному отдыху на берегу реки Цепра и пруда, расположенного в аг. Зубки. Интерес для туристов могут представлять обитающие в окрестностях пруда популяции лебедей-кликунов (Cygnus cygnus) и речных бобров (Castor fiber).

Река Цепра протекает на территории Несвижского и Клецкого районов Минской     области, является правым притоком реки Лань. Длина реки Цепра 21 км, площадь водосбора 123 км2 [6]. Река Цепра берет начало у д. Габруны Несвижского района, впадает в р. Лань у д. Красная Звезда Клецкого района. Река течет преимущественно в пределах Копыльской гряды. У аг. Зубки на реке есть искусственный пруд с площадью зеркала 0,34 км2 [6].     Средний уклон водной поверхности реки Цепра довольно высок – 1,7 % [9]. Высокий уклон поверхности русла реки способствует высокой скорости течения, в силу чего вода в реке  всегда чистая и прохладная. Представителями ихтиофауны реки являются карась            обыкновенный (Carassius carassius), щука обыкновенная (Esox lucius), красноперая плотва (Scardinius erythrophthalmus), лещ обыкновенный (Abramis brama) и др.

Маршрут начинается с аг. Зубки, куда можно добраться на автобусе. Отправление с автостанции г. Клецка в 6.20 (по будням), в 9.05 (в субботу), с Несвижа до Зубков автобус отправляется в 13.00 по средам и пятницам.

Объект аг. Зубки включает посещение площади агрогородка, где находятся могила партизана Н.А. Анохина и гранитный обелиск, посвященный односельчанам, погибшим в годы Великой Отечественной войны, Зубковский сельский дом культуры и спортзал.

Следующий объект – искусственный пруд на реке Цепра – отличное место для       любителей купания и рыбалки. В современное время как летняя, так и зимняя рыбалка часто является частью маршрутов экотуризма. Мы решили оценить такую возможность на реке Цепра, которая является излюбленным местом любителей рыбалки из разных районов    Минской и Брестской областей.

На берегу пруда расположены бобровые хаты. На южном и западном берегах пруда обитает популяция речных бобров (Castor fiber). Как сами представители крупнейших среди распространенных в Европе грызунов, так и места их обитания с жилищами (так              называемыми «бобровыми хатами») являются интересным объектом.

Палаточный лагерь для ночевки следует расположить на берегу реки в 500 метрах от д. Рассветная. Недалеко расположен небольшой участок леса, где можно собрать сухие ветки для костра.

После ночевки отправляемся в д. Гурновщина, посещаем памятник воинам Великой Отечественной войны на братской могиле советских воинов, где похоронен 31 солдат.      Памятник расположен во дворе ГУО «Гурновщинский УПК». В Гурновщине посещаем и школьный музей с экспонатами, свидетельствующими о героизме и подвиге народа в        Великой Отечественной войне. В музее также представлена старинная национальная одежда, нумизматика и бонистика 18-20 веков.

Следующий объект усадебно-парковый ансамбль «Радзивиллимонты», живописный усадебный комплекс XVIII века.

В целях популяризации природных и историко-культурных достопримечательностей окрестностей реки Цепра нами выпущена листовка туристического маршрута «По реке Цепра».

Маршрут «Усадьбы былой эпохи»

Схема маршрута: Клецк – усадьба «Яновичи» – усадебно-парковый ансамбль       «Радзивиллимонты» – усадьба «Тесновка» – Цеперский лес – усадьба «Летешин» – деревня Гурновщина.

Предлагаемый туристический маршрут «Усадьбы былой эпохи» рассчитан для      ознакомления с памятниками архитектуры и живописной природы на территории района. Вид туризма – пеший, продолжительность – два дня с одной ночевкой.

Туристический маршрут начинается с автостанции города Клецка, откуда на автобусе можно добраться до первого пункта маршрута усадьбы «Яновичи», которая находится на юге агрогородка Яновичи на правом берегу реки Лань. Река Лань – левый приток Припяти в Несвижском, Клецком, Ганцевичском, Солигорском и Лунинецком районах. Длина 147 км. Среднее падение водной поверхности 0,4 %. Основные притоки – Нача, Люта, Цепра,      Балванка [3].

Усадьба «Яновичи» находится на окраине агрогородка Яновичи. Сформирована в первой половине ХIХ века. Последние владельцы – помещики Еленские. Усадьба включала в себя одноэтажный каменный дом (сейчас используется под жилье), экономичный парк с овальным прудом, деревянный сарай и хозяйственные постройки. На продольно-планировочной оси размещались подъездная аллея, усадебный дом и пруд. Комплекс         хозяйственных построек находится в юго-западной части усадьбы, обособленный аллеей [8]. 

Усадебный дом – центр композиции ансамбля – прямоугольный в плане с лоджией на главном фасаде был накрыт общей мансардовой крышей. Широкая лоджия главного фасада оформлена колоннадой, которая поддерживает карниз крыши. Здание сарая – памятник народного деревянного зодчества. Усадьба – памятник архитектуры позднего                    классицизма [1].

После знакомства с особенностями усадьбы «Яновичи» маршрут пролегает через    агрогородок Яновичи к следующему пункту нашего знакомства – деревню Красная Звезда, которая раньше носила название Радзивиллимонты, где находится ботанический памятник республиканского значения усадебно-парковый ансамбль «Радзивиллимонты».

Памятник архитектуры. Датировка: 1780 – 1783 года. Использование: историческое – дворец Радзивиллов, современное – не используется. Площадь территории: первоначальная – 60,0 га, парка – 10 га. Ансамбль включает руины дворца, парк, амбар [8].

Дворец построен в стиле классицизма. После пожара 1909 года отреставрирован.    Сочетает традиции деревянного зодчества с каменным. Здание одноэтажное, прямоугольное в плане, площадью 50,4х16,8 м. Под зданием – сводчатые подвалы.

Во дворце до 1963 года размещалась семилетняя школа, с 1963 по 1976 года – клуб, детский сад и библиотека. В 1985 году и в 1991 году в здании случился пожар.

Парковый массив занимает юго-западную часть бывшей усадьбы. В плане парк имеет форму прямоугольника, к которому с юга примыкает сад, а с северной стороны его огибает канал. Соответственно чертам стиля парк при дворце формируется в виде естественного ландшафта, полукольцом окружая дворец. Планировочно парк разделен на три зоны:         парадный партер перед дворцом, пейзажный участок перед водоемом и удаленный западный участок.

Водоемы узкие, естественной формы красочно охватывают усадьбу с северной и     северо-восточной стороны.

Амбар построен в начале ХХ века. Прямоугольное одноэтажное здание из бруса на высоком цоколе. Имеет двухъярусную галерею на столбах [8].

Следующим пунктом нашего маршрута является усадьба «Тесновка», которая     находится в деревне с таким же названием. Усадьба «Тесновка» построена с использованием форм неоклассицизма помещиками Лабоцкими во второй половине ХIХ века. Включает сад, усадебный дом, хозяйственные постройки. Дом – прямоугольный в плане, каменный,         одноэтажный. С 1987 года усадьба не используется [8].

После знакомства с усадьбой «Тесновка» туристический маршрут приводит в         Цеперский лес, где предполагается ночевка в двухдневном пешем походе. Следующим  пунктом нашего маршрута является усадьба «Летешин». В Летешине сохранились дубовая и грабовая аллеи, по которым ранее пролегали дороги к имению и от неё. Заслуживает       внимания также реставрированный жилой дом. Сейчас он стоит в запустении. Вокруг растут вековые дубы и клены. У дома организована пасека.

Конечным пунктом нашего маршрута является д. Гурновщина, здесь расположен    памятник воинам, погибшим в годы Великой Отечественной войны, школьный музей. С Гурновщины можно отправиться в г. Клецк или на железнодорожную станцию Зубки,        которая находится в 3 км от деревни. Пригородные поезда на Барановичи отправляются в 05.50 и 19.05, на Слуцк в 08.50 и 21.00 ежедневно.

Маршрут «Город Клецк»

Схема маршрута: Автовокзал г. Клецка – городской парк – озеро «Мелевня» –      площадь Маяковского – Музей истории Клетчины – замковая гора – Клецкое озеро –          казармы – автовокзал г. Клецка.

Маршрут рассчитан на один день, вид туризма пеший. Маршрут начинается с           автовокзала, откуда движемся в городской парк, который был реконструирован в 2017 году по поводу 890-летнего юбилея с первого упоминания г. Клецка в рукописях.

Следующим объектом является живописное озеро «Мелевня», которое находится в центре города напротив городского парка. У озера раскинулся красивый сквер, деревянные скульптуры, пирс.

Следующим объектом является площадь Маяковского, центр города. Здесь             расположены церковь, здание райисполкома, гостиница, универмаг, пиццерия, ресторан,   кафе, районный центр культуры с кинотеатром.

Далее двигаемся в сторону Музея истории Клетчины. По дороге к музею можно       посетить здание бывшего госпиталя, которое построено в 1903 г.

После посещения музея идем к замковой горе, от которой направляемся на Клецкое озеро. К вечеру идем к зданиям бывших польских казарм, оттуда на автовокзал. На Минск автобусы отправляются в 08.15, 17.16, 21.00, на Гродно в 13.58, на Солигорск в 18.00        ежедневно.

            Маршрут «По природе Клетчины»

Схема маршрута: г. Клецк – аг. Синявка – озеро «Нача» – агроусадьба «Веселый      хутор» – Краснослободское водохранилище – аг. Заостровечье – усадьба «Яновичи» –      усадебно-парковый ансамбль «Радзивиллимонты» – г. Клецк.

Маршрут рассчитан на три дня, средство передвижения – велосипед или автомобиль.

Маршрут начинается с г. Клецка, откуда движемся в аг. Синявка, где расположено здание почтовой станции 19 в., живописные уголки природы. Следующий пункт маршрута озеро «Нача», откуда отправляемся для ночевки в агроусадьбу «Веселый хутор».

На следующий день едем на рыбалку на Краснослободское водохранилище, вечером на ночевку едем в аг. Яновичи, посещаем памятник воинам Великой Отечественной войны, площадь агрогородка. В Яновичах есть три магазина, ФАП, кафе, которое работает до 22.00, сельский дом культуры, где по субботам с 21.00 до 00.00 проводится дискотека, есть         гостиница в здании сельского исполнительного комитета, в которой устраиваемся на ночлег.

На третий день посещаем усадьбу «Яновичи», после чего направляемся в живописную деревню Красная Звезда, и посещаем усадебно-парковый ансамбль «Радзивиллимонты»,   откуда возвращаемся в г. Клецк.

  1. Создание геоинформационной системы

Шаг 1. Откройте любой интернет-браузер. В адресной строке браузера введите http://www.arcgis.com для открытия веб-страницы облачной картографической платформы ArcGIS оnline. 

Шаг 2. Выберите раздел «Войти» (графическая кнопка расположена в верхней правой части веб-страницы). Если у вас уже есть ранее зарегистрированная персональная учетная запись на платформе ArcGIS оnline, введите Имя пользователя и Пароль. В противном случае нажмите кнопку «Создать персональную учетную запись» и введите информацию о себе, включающую имя пользователя и пароль, а также адрес вашей электронной почты [10].

Шаг 3. После выполнения входа в персональную учетную запись ArcGIS оnline       выберите раздел «Мои ресурсы» (графическая кнопка расположена в верхней части          веб-страницы). В разделе нажмите «Создать → Карта». Укажите имя, теги и краткое         описание для новой карты.

Шаг 4. В появившемся окне новой карты приблизьте масштаб к территории Клецкого района и выберите в качестве пространственной основы проекта (графическая кнопка      «Базовая карта») вариант «Open Street Map», представляющий собой готовый для               использования и картографически оформленный мультимасштабный набор данных,           являющихся совокупностью общедоступных в сети Internet слоев «Административные     границы», «Населенные пункты», «Дороги», «Леса» и «Гидрография».

Шаг 5. Добавьте в среду ArcGIS оnline подготовленный вами архив слоя «Граница территории». Для этого выберите «Добавить → Добавить слои из файла».  В окне «Добавить слои из файла» в рубрике «Файл» определите путь к заархивированной папке, содержащей слой «Граница территории». Выберите опцию «Сохранить исходные объекты», после этого нажмите графическую кнопку «Импортировать слой».

Шаг 6. Добавьте в среду ArcGIS оnline слой «Туристические маршруты». В качестве атрибута отображения определите поле «Name», выберите стиль изображения путем нажатия на графическую кнопку «Параметры». Картографическая платформа случайным образом   выберет символы для двух уникальных значений поля «Name».

Шаг 7. Создайте гиперссылки на фотографии туристических объектов.

Шаг 8. Сохраните проект, нажав на графическую кнопку «Сохранить» и выбрав      опцию «Сохранить». 

Шаг 9. Включите общий доступ для проекта, нажав на графическую кнопку «Общий доступ». В окне «Общий доступ» определите настройки аналогично «Сохранить».

Экотуристический путеводитель Клецкого района на некоммерческий облачной    картографической платформе ArcGIS оnline доступен по ссылке https://arcg.is/1HXWb5 и по QR коду (Приложение 3).

            Для популяризации электронного путеводителя разработаны листовки и визитки с  необходимой информацией о геоинформационной системе, туристических маршрутах,  ссылкой и QR кодом для доступа к ресурсу (см. Приложение 3).

Заключение

Результатом проведенной работы является созданная геоинформационная система: экотуристический путеводитель Клецкого района на основе интерактивной карты на          некоммерческой облачной картографической платформее ArcGIS online [ссылка https://arcg.is/1HXWb5].

Цель работы достигнута, гипотеза подтвердилась. Созданный путеводитель имеет большое практическое значение и может применяться для планирования путешествий по разработанным маршрутам.

Путеводитель содержит информацию об экотуристических маршрутах г. Клецка и Клецкого района. Содержится необходимая информация об объектах инфраструктуры      района, которая может понадобиться туристам во время путешествий и информация о  транспортной доступности первых и заключительных пунктах предложенных туристических маршрутов.

Данный путеводитель имеет большое практическое значение и может применяться:

  • при планировании путешествий по разработанным маршрутам;
  • при осуществлении виртуального путешествия по Клецкому району;
  • по туристическим маршрутам, проложенным на карте, можно изучить территорию района: природные объекты района, усадьбы, памятники воинам Великой Отечественной войны, что можно использовать при организации образовательного процесса в учреждениях образования.

В дальнейшей работе над этой темой я собираюсь сделать свой путеводитель более информационным и ярким за счет размещения текстовой информации о географических  объектах, фотографий, так как живописная природа и объекты культурно-исторического наследия Клецкого района создают условия для развития экотуризма. Разработанные    маршруты могут быть использованы любителями отдохнуть на природе и для привлечения иностранных туристов. В дальнейшем планируется создать проект развития экотуризма в Клецком районе.

 

 

 

Список использованных источников

    1. Географические основы туризма, рекреации и краеведения в Беларуси / М.Г. Ясовеев, Н.Д. Титкова, Д.Д. Таликадзе и др. // БГПУ, Минск : Право и экономика, 2010. – 210 с.
    2. Капустин, В. Г. ГИС-технологии как инновационное средство развития географического образования в России / Педагогическое образование. – 2009. – № 3. – С. 68 – 76.
    3. Концепция национальной стратегии устойчивого развития / Минск : 1996, 60 с.
    4. Методика полевых физико-географических исследований / Москва : 1972. С. 5 – 200.
    5. Таликадзе, Д.Д. Исследовательская работа по географии : гидрологический аспект / Д.Д. Таликадзе – Народная асвета №12, 2015. С. 79-82
  1. Память: историко-документальная хроника Клецкий район / под ред. А. М. Жуковского, М. С. Кусенкова, А. Л. Петрашкевич, Б. В. Ульянко: – Минск: Художественная литература, 1999
  2. Природа Белоруссии. Климат и воды : энциклопедия / Мн. : 2010. – 300 с.
  3. Федорук, А. Т. Старинные усадьбы минского края / А. Т. Федорук. – Минск, 2000.
  4. Энциклопедия природы Беларуси: – Минск: Белорусская Советская энциклопедия имени Петруся Бровки, 1983.
  5. http://kletsk.minsk-region.by
  6. http://www.arcgis.com/

 

ПРИЛОЖЕНИЕ 1

Некоторые природные и историко-культурные достопримечательности

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Река Цепра                                                                Здание почты, 19 в., д. Синявка

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Камень Марии Дорота Радзивилл                         Запруда в парке Радзивиллимонты

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Вход в усадебно-парковый комплекс                   Бывшие Польские казармы в Клецке

 

 

 

 

                                                           

 

 

 

 

 

 

 

Агроусадьба «Веселый хутор»                              Музей истории Клетчины

ПРИЛОЖЕНИЕ 2

Листовка туристического маршрута «По реке Цепра»

 

аг. Зубки                                                                                                                             У озера

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Бобровая хата                                                                                             Радзивиллимонты                                                                                              

 

 

           

 

 

 

 

 

 

                                                                                                         

                                                                                                         

 

 

 

 

 

 

                                                                                                                      р. Цепра

 

Радзивиллимонты                                                                                   Палаточный лагерь

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ПРИЛОЖЕНИЕ 3

 

QR код для доступа к экотуристическому путеводителю Клецкого района

 

згарнуць

Даследчая работа "Цуды гліны і агню"

разгарнуць

Дзяржаўная ўстанова аддукацыі

 “Гурнаўшчынскі вучэбна-педагагічны комплекс

 дзіцячы сад - базавая школа Клецкага раёна”

 

 

 

 

 

 

 

 

Даследчая работа

“Цуды гліны і агню”

 

 

 

 

 

 

                                                                                                        

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ЗМЕСТ

 

Уводзіны…………………………………………………………..... ….…….1

1 . Гісторыя ганчарства на Беларусі………………………….…….…..........2

1.1. Асноўныя этапы развіцця ганчарства ў рэгіёне………………………..2-3

1.2. Сакрэты ганчарнага рамяства……………………………………………4-5

  1. Ганчарны посуд ў побыце сялян………………………………….……...6-7

3.Выкарыстанне  ганчарнага посуду ў наш час……  ……………………..8-9

Заключэнне ……………………………………………………………..........10

Литаратура…………………..………………………….................................. 11

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

УВОДЗІНЫ

 

                                                  Ганчар – сапраўдны чараўнік.

                                                                  Ён гліны ўзяў камяк,

                                                                  І вось збанок на крузе ўзнік,

                                                                  А потым – круглы гляк.

                                                                                                  А. Лойка

 

Гісторыя народа жыве не толькі ў скарбах сусветнай культуры, але і ў звычайных, добра знаёмых з дзяцінства рэчах і прадметах. Менавіта яны могуць распавесці нам аб тым, як жылі нашы продкі, пра што марылі, што любілі.

Ганчарства на Беларуси  з'явілася вельмі даўно, як адно з першых народных рамёстваў, і не губляе сваёй актуальнасці да гэтага часу.   

Вельмі шмат на сваім вяку пабачыла гліняная кухонная пасуда, якая, дарэчы сказаць, і дагэтуль не здае сваіх пазіцый у спрэчцы за папулярнасць. Але чым жа так славіцца гліняны посуд? Можна доўга гаварыць аб бязмежнай карысці і выдатных смакавых якасцях страў, якія ў ёй гатаваліся.

Адным з самых важных момантаў такой пасуды з'яўляецца натуральнасць глінянага матэрыялу, які, да таго ж, валодае здольнасцю забіраць на сябе негатыўную энергетыку з чалавека і перапрацоўваць яе на пазітыўную. Здабытая з зямных нетраў гліна напоўнена сілай вады, зямлі, сонца і паветра, захоўвае надоўга густ прыгатаванай ежы.

 Пасля  наведвання  школьнага краязнаўчага музея  з разглядвання калекцыі ганчарнага посуду са здзіўленнем адкрыла для сябе, што спадчына, пакінутая нашымі продкамі, – глыбокая, яшчэ не да канца вывучаная таямніца.

Такім чынам, з’явілася мэта майго даследавання – вывучэнне ганчарнага посуду,  яго выкарыстанне нашымі продкамі і ў сучаснасці.

Для дасягнення гэтай мэты неабходна вырашыць наступныя задачы:

  • прасачыць гісторыю ганчарнага посуду і вызначыць, як змяніўся яго выгляд са старажытнасці да нашых дзён;
  • вызначыць, як і дзе выкарыстоўвалі ганчарны посуд нашы продкі і як выкарыстоўваем яго мы ў сучасны час;
  • апублікаваць матэрыялы даследавання ў школьнай газеце “Садружнасць” і на школьным інтэрнэт-сайце.

Аб’ект даследавання: ганчарны посуд.

Гіпотэза –  ганчарны посуд разнастайны па сваіх відах і прызначэнні, а яго выкарыстанне ў актуальна і ў наш час.

Метады даследавання:

- аналіз этнаграфічнай літаратуры па вызначанай тэме;

- кансультацыі навуковых супрацоўнікаў Клецкага музея;

- апытанне старажылаў вёсак Гурнаўшчына, Галавачы, Рассветнае  пра знешні выгляд і выкарыстанне ганчарнага посуду ў паўсядзённым жыцці і пад час традыцыйных святаў і абрадаў.

  1. ГІСТОРЫЯ ГАНЧАРСТВА

1.1. Асноўныя этапы развіцця ганчарства на Беларусі і ў рэгіёне

Ганчарства – гэта вытворчасць ганчарных вырабаў гаспадарчага і дэкаратыўна-прыкладнога прызначэння з гліны.  Назва “ганчарства”, па меркаванні даследчыкаў, паходзіць ад слова “горн”, “горан” – печы для абпальвання вырабаў з гліны.

Як сведчаць вучоныя, ганчарства на Беларусі зарадзілася ў раннім неаліце, каля 4 тыс. год да н.э.. Ганчарны посуд рабілі ў кожным пасяленні ўручную, з кавалкаў ці доўгіх жгутоў гліны. Каб сценкі былі трывалыя і гладкія, яны страранна загладжваліся. Паверхня посуду пакрывалася арнаментам. Цікава, што першыя сасуды былі вастрадоннымі – так было зручней іх ставіць на дол.  Затым выраб абпальвалі на вогнішчы.

Можна сцвярджаць, што ганчарства – гэта новы этап узаемаадносін чалавека і прыроды. Гліняны посуд дазволіў асвоіць новы спосаб прыгатавання ежы – варку, у цэлым павысіць культуру спажывання. Акрамя таго, гліняны посуд пашырыў магчымасці захавання прадуктаў, а значыць, – магчымасці рабіць прыпасы, зберагаючы іх ад гніення, высыхання і інш.

Менавіта пачынаючы з эпохі неаліта, рэшткі ганчарнага посуду – самы масавы матэрыял, што сустракаецца пад час археалагічных раскопак. Гэта і зразумела: посуд заўсёды быў неабходны людзям.

У спецыялізаванае рамяство ганчарства вылучылася са з'яўленнем у Х ст. ганчарнага круга. Пра рамесніцкі характар ганчарства ў гэты час сведчаць шматлікія знаходкі цэлых вырабаў і іх фрагментаў з клеймамі, размешчанымі на знешнім баку днішча

Тэрмін навучання рамяству ганчара (у залежнасці ад узросту вучняў) складаў 4 — 6 гадоў.

         Найбольшага развіцця ганчарнае рамяство дасягнула ў канцы 19-першай палове 20 стагоддзя. Праўда, масавым заняткам, яно не было , паколькі прывязвалася да радовішчаў прыдатнай гліны.А ў Беларусі іх можна адшукаць праз кожныя 50-100км.

Выраб глінянага посуду быў пашыраны і ў шматлікіх вёсках Клецкага раёна. Вядомым цэнтрам ганчарства на нашых землях былі вёскі Сіняўка, Ганявічы, Масцілавічы, Забалатнікі. У ІХХ – 1-й палове ХХ ст. тут працавала каля 200 ганчароў. Выраблялі чорназадымлены і гартаваны посуд гаспадарчага прызначэння: гаршкі , міскі, гладышы, макатры і інш.

Фармоўка з буйназярністай масы на нажным ганчарным крузе вызначыла асноўныя асаблівасці Сіняўскай керамікі: простыя, лаканічныя,  прысадзістыя формы сінявата-чорнага колеру (чорназадымленыя) ці аздобленыя чорна-карычневымі плямамі на тэракотавай шурпатай паверхні чарапка з украпінамі жарствы (гартаваныя).

         Вясковыя рамеснікі прадавалі  свае гліняныя вырабы на рынку г. Клецка або абменьвалі  на збожжа ў навакольнай мясцовасці.

 У наш час  ганчарны  промысел  на Клеччыне знаходзіцца ў заняпадзе. Калекцыя Сіняўскай керамікі захоўваецца ў Клецкім музеі, у Дзяржаўным музеі Беларусі, Музеі старажытна-беларускай культуры ІМЭФ Беларусі і інш.

  Аднак у сувязі з ростам цікавасці да традыцыйнай спадчыны  ў нашай краіне  назіраецца рост цікавасці да ганчарства. За ганчарныя кругі селі маладыя майстры, некаторыя з іх паспелі пераняць сакрэты рамяства ў апошніх носьбітаў даўніх традыцый, прадоўжыць іх, развіваць на новым узроўні.

Відавочна, што ганчарныя вырабы суправаджалі  жыццё селяніна на працягу многіх стагоддзяў з часоў неаліту. Гэта часткова дае падставы назваць ганчарны посуд, адвечным  спадарожнікам беларусаў.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.2. Сакрэты ганчарнага рамяства

Як сведчаць этнаграфічныя запісы, у народных уяўленнях ганчару прыпісвалі валоданне незвычайнымі ведамі і магічнай сілай. Простаму неадукаванаму селяніну не заўсёды было зразумела, як з кавалка гліны можа атрымацца якасны посуд. У народзе верылі, калі ганчар не валодае пэўнымі таямніцамі прафесіі, то ў зробленым ім посудзе не будзе атрымоўвацца добрая смятана ці не будуць добра захоўвацца прадукты. Цікава, што па меркаванні даследчыкаў, у старажытнасці ганчарная справа была жаночым заняткам.

Са з’яўленнем ганчарнага круга ганчарства цалкам пераходзіць у рукі рамеснікаў-мужчын.

З вырабам глінянага посуду звязана шмат прыслоўяў і забабонаў. Лічылася, што калі благое вока гляне на посуд у часе лепкі, то гаршкі ў печы паб’е Пярун. З мэтай абароны посуд трэба было пакрапіць салёнай вадой.

Часта ў час лепкі ганчар маліўся.

Сапраўды, кожны ганчар меў свае маленькія хітрасці. Напрыклад, вопытны ганчар адпраўляўся па ваду для прыгатавання посуду толькі ў суботу да ўзыходу сонца. Таксама па традыцыі усе пачатковыя этапы апрацоўкі гліны трэба пачынаць да ўсходу сонца, іначай посуд будзе няўдалы.

Назіраць за работай ганчара можна бясконца і з вялікім задавальненнем. Камяк гліны ён мацуе на ганчарнае кола, затым раскручвае яго нагой, а рукамі фармуе патрэбны выраб. Некалькі сотняў падсохлых пасудзін закладваюцца ў ганчарны горн-печ з цэглы ці камянёў. Там разводзіцца моцны агонь ў якім вырабы напальваюцца амаль да бяла. Пасля абпалу яны становяцца моцнымі і ўжо не размакаюць ад вады.

Па спосабе абпалу кераміку падзяляюць на гартаваную, задымленую і паліваную.

Гартаванне, альбо абварванне толькі што вынутага з печы посуду робіцца ў рошчыне з жытняй ці пшанічнай мукі з дамешкамі льняной  трасты, таўчонага вугалю, сажы. Чарапок пры абвары набывае непрадказальны па малюнку плямісты дэкор, таму такі посуд яшчэ назыаюць рабым. Апошнімі майстрамі, што  займаліся гартаваннем, былі ганчары ў Ганевічах пад Клецкам.  

Задымленне робіцца на апошніх стадыях абпалу, калі ў печку падкладаюць смалістае дрэва, герметычна замуроўваюць. У выніку хімічных рэакцый чарапок набывае сінявата-чорны колер, змяншаецца яго порыстасць і павялічваецца трываласць. Калі абпалу з задымленнем папярэднічае націранне чарапка гладкай косткай альбо крэмнем, то ў выніку атрымліваецца чорнаглянцаваная кераміка.

Паліваны ганчарны выраб той, які пакрыты з засцерагальна-дэкаратыўнай мэтай тонкім слоем палівы. Паліва – шклопадобнае бясколернае пакрыццё, якое складалася з легкаплаўкіх матэрыялаў: кварцавага пяску або сухой расцёртай гліны.  Паліва наносілася на выраб перад абпальваннем або пасля яго.

Ёсць таксама ганчарныя вырабы, упрыгожаныя арнаментам у выглядзе завіткоў, хвалістых ліній і кропачак. Трэба адзначыць, што геаметрычны арнамент з’яўляецца адным з найстаражытнейшых. З яго дапамогай першабытны чалавек выказваў свае адносіны да навакольнага свету. Спачатку гэта былі простыя, лёгка запамінальныя знакі і сімвалы: круг азначаў сонца, прамая гарызантальная лініязямлю, квадрат ці ромбполе, хвалістая лініяваду. Над імі размешчаны маленькія кропачкі-кружочкі – сімвалы збажыны, багатага ўраджаю, які дае зямля, добра палітая дажджом.

Цікава, што, па меркаванні даследчыкаў, элементы гэтага арнаменту ў старажытнасці наносліся крыху ў іншым парадку. Таланцава В.Ф. заўважае: “Часам на такой пасудзіне была выява цэлай “карціны свету”: неба з запасам вады (гарызантальная хвалістая альбо зігзагападобная лінія ці некалькі ліній), струмені дажджу, якія цякуць па “паветры” (вертыкальныя лініі), зямля з раслінамі (кропкі вакол хвалістай лініі. Гэтым малюнкам старажытны земляроб нібыта казаў: ”Няхай пойдзе дождж і палье дабратворнай вільгаццю зямлю, няхай уродзіць багаты ўраджай і зазелянеюць травы” .

Такім чынам, бачым, што выраб ганчарнага посуду суправаджаўся шматлікімі магічнымі рытуаламі. Гэта звязана з тым, што ганчарнае рамяство заснавана на выкарыстанні магутнай стыхіі – агню – і на ўменні кіраваць ёю.

 

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. ГАНЧАРНЫ ПОСУД У ПОБЫЦЕ СЯЛЯН

Ганчарны посуд – асноўны від прадукцыі майстроў-ганчароў. Як сведчаць этнаграфічныя крыніцы, асартымент ганчарнага посуду быў надзвычай шырокім і разнастайным. 

Увесь ганчарны посуд можна класіфікаваць наступным чынам:

  1. Посуд для гатавання (гаршкі і інш.)
  2. Посуд для захоўвання і транспарціроўкі прадуктаў (збаны, гарлачы, глякі, спарышы).

3.Сталовы посуд (міскі, паўміскі, кубкі, хлебніцы, маслёнкі і інш.)

  1. Рэчы гаспадарчага ўжытку: (рукамыі, паілкі, пасудзіны для гонкі дзёгцю і т.п.)

Гаршкі для гатавання ежы ў печы мелі найбольшае пашырэнне ў побыце  селяніна. Форма іх амаль шарападобная, крыху звужаная да дна – каб лепш награваліся на агні. 

У такіх гаршках варылі кашу, ўспамінае жыхарка вёскі Рассветнае Горбач Н.І.: “Вельмі  смачная каша атрымоўвалася ў гліняным гаршку, яе гатавалі ў печы. Асабліва  атрымоўвалася каша на малацэ. Яна была такой духмянай і апетытнай, што аж слюнкі цяклі. Іншая справа, што елі такую кашу мы, дзеці,  вельмі рэдка. У  гады майго дзяцінства гэта было вялікім счасцем”.

Пад час працы над тэмай мне ўдалося знайсці і запісаць некалькі “смачных” рэцэптаў гатавання ў гліняным гаршку. Гэтыя рэцэпты змешчаны ў дадатку. (Дадатак 1)

Выраблялі майстры  і спарышы – два невялічкія, злепленыя разам гаршочкі з дужкай-ручкай пасярэдзіне. У іх насілі жнеям ці касцам, кажучы сучаснай мовай, “комплексны абед”: у адным гаршочку – суп, у другім – каша.

Добра вядомай пасудзінай з’яўляецца збан – высокая гліняная пасудзіна для малака, смятаны, маслёнкі, сыроваткі. Бакі ў збана выпуклыя, шыйка звужаная. Мае ручку і носік-дзюбку, каб тое ж малако лёгка, роўным струменьчыкам лілося ў міску ці ў кубак.

Падобны на збан гладыш (гарлач). Але ён не мае ручкі і носіка для зліву (ад слова “гладкі”).

Паводле ўспамінаў жыхаркі в. Галавачы, Бажэжа Ніны Філімонаўны

“У гліняных гладышах малачко захоўвалася і не кісла на працягу 4 сутак. А ўжо колькі смятаны з яго адстаівалася! З банкі сцяклянай столькі смятаны не сабярэш! А варэнне наогул не ведала цвілі, а крупы былі абаронены ад насякомых.”

     Шанавалася ў хаце яшчэ адна гліняная пасудзіна – гляк. Гляк падобны на шар, часам  выцянуты ўгору.  Дно плоскае, а горлачка - кароткае і вузкае, па баках з адной ці дзвюма ручкамі. У ім добра захоўваліся алей, квас, бярозавы і кляновы сок, вада. 

Пабываўшы ў сваёй прабабулі ў гасцях і паспрабаваўшы аладкі з макам я пазнаёмілася з такой пасудзінай як, макацёр (цёрла, макотра,церніца) – ён пабодны на гаршок, але з досыць шырока расхіленымі сценкамі. У ім расціралі мак, яечныя жаўткі, сыр і інш. Вось якія парады  дала мне мая прабабуля па прыгатаванні ежы ў гліняных гаршочках. (Дадатак 2)

А вось якая парада для гаспадынь знайшлася ў кнізе “Літоўская гаспадыня”: “Для таго, каб мёд доўга захоўваў свае лекавыя магчымасці, яго трэба захоўваць у гліняным гаршку”.

Даўні від посуду, вядомы яшчэ з часоў неаліту – міскі. Прызначаныя для яды, усе яны вызначаюцца характэрнай утылітарнай асаблівасцю – значнай перавагай шырыні на вышынёй, шырока расхіленымі сценкамі.

З успамінаў жыхаркі в. Рассветнае Скаварада Ірыны Пятроўны  “У нас сям’я была вялікая, за стол садзіліся ўсе разам. Матуля ставіла на сярэдзіну стала вялікую гліняную міску са стравай. І мы па чарзе чэрпалі драўлянымі лыжкамі тую ежу.  І гэтакая яна  смачная была …”. Відаць тады і знайшлася на дне міскі загадка "Каля ямы ўсе з кіямі" ( Яма - гэта міска, а ўсе з кіямі - гэта людзі з лыжкамі.)

Слоік – цыліндрычны ці злёгку выпуклы сасуд для мёду, варэння, саленняў.

         Бытавалі і іншыя віды ганчарнага посуду. Ежу смажылі на патэльнях, бульбяную бабку выпякалі ў бабачніках, пілі з кубкаў. Масла і цукар захоўвалі ў маслёнках і цукарніцах у выглядзе нізкай чашы на паддоне.

Сёння, вядома, многія віды бытавога ганчарнага посуду выйшлі з ужытку, іншыя, што яшчэ выкарыстоўваюцца (гаршкі, збанкі, міскі), прыкметна здрабнелі ў аб’ёмах: сем’і ж сёння не такія вялікія, як калісці.

Я пазнаёмілася з асноўнымі відамі ганчарнага посуду і пераканалася ў іх практычнасці, зручнасці і дакладнай адпаведнасці канкрэтнаму прызначнню.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. Выкарыстанне ганчарнага посуду ў наш час

Многія сённяшнія вытворцы, беручы пад увагу разнастайнасць карыснасцяў керамікі, сталі выпускаць усё новыя і новыя вырабы. Так у наш час  ва ўжытак ўвайшлі  цяперашнія казанкі і патэльні, формы для запякання, супніцы, чайныя сервізы, туркі, рондалі і многае-многае іншае.

Гэтыя кухонныя памочніцы маюць яркі дызайн, яны стыльна ўпісваюцца ў інтэр'ер любой кухні, але што самае важнае, ежа ў іх сапраўды не прыгарае, не перасыхае, само пакрыццё не выдзяляе атрутных рэчываў.

Пра гаючыя якасці гліны напісаны тысячы старонак рукапісных кніг, складзена мноства навуковых дакладаў. Аб дабратворнай ежы з “гаршкоў”

таксама  не стамляюцца гаварыць ва ўсіх кутках, прысвячаючы гэтай тэме гадзіны тэлеэфіру, і ствараючы цэлыя кулінарныя сістэмы і вучэнні аб здаровым харчаванні з выкарыстаннем глінянага посуду.

Чым жа дасягаецца такі станоўчы ўпллыў на прадукты?

  • Асноўным плюсам, вядома ж, з’яўляеецца натуральнасць матэрыялу, і яго бяспека. Гліна не здольна акісляць ежу і ўступаць наогул у якія-небудзь негатыўныя рэакцыі, а пры награванні не “вылучае” таксічныя злучэнні, якія б негатыўна адбіваліся на нашым здароўі і якасці стравы.
  • Другі момант заключаецца ў выдатных тэрмічных магчымасцях. Гліна можа выдатна ўбіраць у сябе цяпло і неахвотна з ім расставацца, гэта значыць атрымліваецца нейкі эфект тэрмаса. Пры такім раскладзе, прадукты ў пасудзіне не варацца або смажацца, а томяцца ў сваім уласным соку.
  • Яшчэ адна ўласцівасць гліны, пра якую нельга не згадаць – гэта характэрная структура гліны, а менавіта яе сітаватасць. Дзякуючы такой асаблівасці, падчас гатавання вада лёгка пранікае ў поры пасуду і тым самым утрымлівае вадкасць, што выдзяляецца гароднінай, мясам і іншымі інгрэдыентамі. Тая герметычнасць, якую ствараюць вадзяныя пары, дазваляе вітамінам і мінералам заставацца ў ежы, тым самым яшчэ больш узбагачаючы каштоўнасць трапезы.

Наогул пры цяперашнім якасці жыцця самым мэтазгодным з’яўляецца прымненне глінянай пасуды для гатавння ежы, паколькі такі посуд не баіцца высокіх тэмператур, і, як ужо было сказана, самым выгадным чынам уздзейнічае на ежу.

Аднак для больш працяглай эксплуатацыі такой посуду, неабходна валодаць навыкамі догляду за ёй, і тады ваша гліняная пасуда будудзе радаваць вас яшчэ доўгі час.

Папярэджаны значыць узброены. Гэтая мудрасць заўсёды актуальная, і ў нашым выпадку яе сэнс яшчэ больш значны, бо гаворка пойдзе аб правілах эксплуатацыі і догляду за керамічным посудам. Для таго каб добра сачыць за сваім пасагам, трэба ў першую чаргу ведаць усе слабыя месцы гэтых вырабаў, і дзе, уласна кажучы, “саломкі падаслаць”:

  1. Любая кераміка баіцца рэзкіх тэмпературных перападаў. Такія тэрмічныя ваганні для яе смерці падобныя, бо ад гэтага яна становіцца далікатнай і можа разбіцца нават ад слабага ўдару;
  2. Пэўныя вырабы могуць прымяняцца для печаў, духовак, пліт, мікрахвалевак, аднак адпраўляць пасуду трэба пры паступовым нагрэве, а таксама пасля папярэдняга замочвання ў вадзе;
  3. Яшчэ адно правіла, не варта ўжываць посуд не па прызначэнні, напрыклад, паставіўшы на фаерку гліняны гаршчочак, прызначаны для духоўкі, можна ў лічаныя секунды стаць уладальнікам чарапкоў;
  4. Што тычыцца керамічных чайнікаў, то перад заварваннем гарбаты іх варта прагрэць, уліўшы ўнутр невялікую колькасць кіпеню, а праз пару хвілін ужо праводзіць сам заварачный працэс;
  5. Порыстая структура гліны, якая так дабратворна ўплывае на якасць прыгатаванай ежы, можа стаць і мінусам у адрас керамічнага вырабу, а ўсё таму, што такая посуда здольная ўбіраць пахі прадуктаў і тлушчы. Таму керамічныя неглазураваныя вырабы павінны выкарыстоўвацца для аднаго віду стравы: строга рыба, ці гародніна, або мяса

         Для заядлых і тонкіх знатакоў гарбаты нумар з гліняным неглазураваным заварнікам, не пройдзе, паколькі водар напою, які меў гонар заварыцца ў дадзенай пасудзіне першым, застанецца на заўсёды. Паколькі мікрапорыстая структура гліны ўвабрала ў сябе ўсё самае лепшае, і будзе аддаваць ўсім наступным заваркам.

Тое ж самае адносіцца і да керамічных турак. Бясспрэчна, кава, зваранае ў такім посудзе, будзе валодаць чароўным густам, аднак трэба ўзяць за правіла заварваць пэўны гатунак  ў пэўнай турцы, у адваротным выпадку водары розных гатункаў пагражаюць перамяшацца ў кававы мікс

         Цяпер жа, калі нашы веды аб капрызах гліны папоўніліся інфармацыяй, прыйшоў час навучыцца даглядаць за гліняным посудам:

  • Каб пазбавіцца ад паглынання пахаў глінянай пасудай іх трэба прагрэць у духоўцы некалькі хвілін;
  • Пазбавіць гліняны посуд ад тлушчу дапаможа саляна-воцатны раствор;
  • Мыць гліняныя вырабы сродкамі для мыцця посуду не рэкамендуецца, паколькі арамантчныя дабаўкі “шампуня” могуць пранікнуць у поры і сапсаваць наступнае гатавання. Самым аптымальным рашэннем для чысткі вырабаў стане сода;
  • Пасля кожнага мыцця посуду трэба выцерці насухха і прасушыць,не зачыняючы вечкам. У прынцыпе і захоўваць посуд варта незачыненым, у сухім месцы;
  • Перад першым выкарыстаннем посуд варта загартаваць, для чаго тару змяшчаюць у посуд з халоднай вадой і не спяшаючыся даводзіць да кіпення, пасля чаго таксама павольна астуджаюць.

Карысць глінянага посуду відавочны. І каб чэрпаць здароўе поўнай лыжкай, з даўніх часоў і па гэты дзень мы аддаём перавагу гэтай магічнай кухоннай пасудзе. Што не кажы, а гліняны посуд не мае аналагаў і ў далекай будучыні ёй таксама  знойдзецца ганаровае месца на кухні.

 

 

 

ЗАКЛЮЧЭННЕ

 

Даследаванне музейнай калекцыі ганчарнага посуду, аналіз этнаграфічнай літаратуры, гутаркі са старажыламі даюць падставы зрабіць наступныя высновы.

Ганчарства — одна з самых старажытных прафесій, якія абслугоўваюць не толькі побыт, але і абрадавую сферу жыцця сялян. 

Ганчарны посуд – гэта не проста прадметы ўтылітарнага прызначэння.         Ганчарны посуд адлюстроўвае гiсторыю народа, яго дух і творчыя памкненнi. Гэта найкаштоўнейшы здабытак беларускай культуры i мастацтва. Зараз цяжка здагадацца, чаму ганчарнаму посуду адводзілася такое важнае значэнне на ўсіх этапах жыцця чалавека, але адназначна, што немалаважную ролю тут адыгралі арнаментаваныя ўзоры на ім. Трэба заўважыць, што найбольш міфалагізаваным прадметам ганчарнай вытворчасці з’яўдяецца гаршчок.

Лічу, што ў выніку даследавання гіпотэза падцвердзілася часткова. Сапраўды, нашы продкі на працягу многіх стагоддзяў выкарыстоўвалі ганчарны посуд з раніцы да вечара ў паўсядзённым жыцці. Ганчарны посуд, можна назваць адвечным спадарожнікам беларуса.

Матэрыялы даследавання можна выкарыстоўваць на ўроках гісторыі Беларусі, беларускай літаратуры, працоўнага навучання, выяўленчага мастацтва, на класных гадзінах, пазакласных і выхаваўчых мерапрыемствах. Дадзенае даследаванне таксама дапоўнена народнымі рэцэптамі страў, якія можна і ў наш час прыгатаваць ў ганчарным посудзе.

Хочацца зазначыць, што дадзенай працай даследаванне ганчарнага посуду не закончана. Наперадзе больш дэталёвае вывучэнне кожнага ганчарнага  вырабу. Для гэтага неабходны кансультацыі навуковых супрацоўнікаў. Ужо ёсць такая дамоўленасць. Мяркуецца, што вынікам наступнага даследавання стане каталог музейнай калекцыі ганчарнага посуду.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Літаратура

 

Гульні, забавы, ігрышчы / Склад. А.Ю.Лозка. 2-е выд. – Мн.: Бел.навука, 1996. – 534 с.: нот. іл.

Загадкі/НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Склад. М.Я.Грынблат, А.І.Гурскі; Рэд. тома А.С.Фядосік. 2-е выд. – Мн.Бел. навука, 2004 г. – 363 с.

Крук, Я. Сімволіка беларускай народнай культуры : абрады, рытуалы, культурныя традыцыі / Я. Крук. – Мінск : Ураджай, 2000. – 350 с.

Казлоўскі, П. Літоўская гаспадыня / П.Казлоўскі, В.Нядзвецкая – Мінск, Полымя, 1993. – 366 с.

Народная культура Беларусі: Энцыкл. давед. / Пад агул. Рэд. В.С.Цітова; Маст.

Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Пол. р-на. – Мн.: Выш шк., 1999. 700 с: іл.

Сахута, Я.М. Беларускае народнае дэкарытыўна-прыкладное мастацтва:Вучэб дапам./Я.М.Сахута – Мн.:Беларусь, 1996. – 110 с.: іл.

Таланцава, В.Ф. Мастацтва бачыць свет: Вучэб дапаможнік па выяўленчым мастацтве для 5-га класа агульнаадукацыйных школ / В.Ф. Таланцава - Мн.: Беларусь, 1998. – 232 с.

Штыхаў, Г.В. Ажываюць сівыя стагоддзі / Г.В. Штыхаў – Мн.: Нар. асвета, 1982. – 175 с.

Штыхов,Г.В. История Беларуси с древнейших времён до середины XIII в.: учеб пособие для 6-го кл. общеобразовательных учреждений с рус.яз. обучения/ Г.В.Штыхов, С.Н.Темушев, В.в.Ракуть; под ред.Г.в.штыхова. – Минск: Изд.центр БГУ, 2009. – 143 с.: ил.

Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя. Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1989. - 575 с.: іл. 

http://be.wikipedia.org/wiki/Арнамент

http://www.gants-region.info/index/0-662.

http://o-glina.ortox.ru/interesnye_stati/view/id/1143507

http://www.rv-blr.com/dictonary/view/842

http://chromosome2009.org/ispolzovanie-glina-i-izdelij-iz-ee-v-narodnoj-medicine/

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Дадатак 2

         Парады па прыгатаванні ежы ў гліняных гаршочках

  1. Новы гаршчок трэба гадзіну вымочваць у халоднай вадзе. Калі ж у гаршку ўжо раней гатавалі, то перад чарговым гатаваннем гэты гаршчок у халодную ваду апускаюць на хвілін 5 (тады страва будзе смачнейшай).
  2. Нельга гаршчок ставіць у гарачую печ. Калі распальваеш тады і ставіць трэба.
  3. Калі падчас прыгатавання стравы трэба даліць вады, то, каб гаршчок не патрэскаўся, гэтая вада павінна быць гарачай а не халоднай.
  4. Гарачы гаршчок нельга ставіць на халодную ці вільготную паверхню, бо ад гэтага ён таксама можа трэснуць.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Дадатак 1

РЭЦЭПТЫ НАРОДНЫХ СТРАЎ У ГАНЧАРНЫМ ПОСУДЗЕ

Поліўка беларуская

50 г жытняга хлеба, 25 г сушаных грыбоў, 1 морква, 1 цыбуліна, 1 ст. лыжка тлушчу, 1,2 л мяснога булёну, 0,5 шклянкі смятаны, соль.

Загадзя замочаныя грыбы адварыць, булён працадзіць праз складзеную ўдвая тканіну, грыбы нашаткаваць. Жытні хлеб нарэзаць лустачкамі, падсушыць у печы, змяльчыць, заліць невялікай колькасцю гарачага булёну, накрыць, пачакаць, пакуль астыне. Пасля гэтага хлебную масу працерці праз сіта, змяшаць з рэштай мяснога булёну, уліць грыбны адвар.

Абсмажыць на тлушчы дробна парэзаныя моркву і цыбулю, пакласці ў булён, які кіпіць. Дадаць падрыхтаваныя грыбы, соль, варыць 7-10 хвілін.

Падаць поліўку са смятанай.

 

Зацірка

1,5 шклянкі мукі, 1-2 яйкі, 40 г сметанковага масла, 6-7 шклянак малака, соль.

Прасеяную пшанічную муку падсмажыць на патэльні без масла да светла-карычневага колеру, дадаць трошкі вады, яйка, масла, соль, старанна перацерці. Атрыманыя камячкі цеста засыпаць у гаршок з кіпячым малаком. Варыць 5-7 хвілін на невялікім агні памешваючы. Калі трэба, дадаць соль.

 

 

Мачанка па-сялянску

250 г свініны з рэбернымі косткамі, 250 г сырой каўбасы, 2 цыбуліны, 100 г сала, 2 ст. лыжкі мукі, соль, лаўровы ліст.

Кавалкі свініны і сырой сялянскай каўбасы абсмажыць. Пшанічную або ячную муку развесці халоднай вадой і ўліваць у кіпень, увесь час памешваючы, да ўтварэння рэдкай мучной падліўкі. Дадаць соль, лаўровы ліст, пакласці кавалачкі падскваранага разам з цыбуляй сала, а таксама свініну і каўбасу. Паставіць гаршок на 20-25 хвілін у печ ці духоўку.

Да мачанкі падаць бліны або вараную бульбу.

 

Каша бульбяная з салам

1 кг бульбы, 80-100 г салёнага сала, 2 цыбуліны, соль.

Абабраную бульбу зварыць у падсоленай вадзе, трошкі падсушыць і патаўчы. Сала нарэзаць дробнымі кубікамі, цыбулю нашаткаваць, падсмажыць на сале, перамяшаць з тоўчанай бульбай.

 

 

 

Бульба, тушаная з грыбамі

800 г бульбы, 400 г свежых грыбоў, 120 г сала або 4 ст. лыжкі топленага масла, соль, перац, лаўровы ліст, зелень пятрушкі.

Ачышчаныя і прамытыя грыбы абліць варам, парэзаць і абсмажыць на сале або масле разам з нашаткаванай цыбуляй. Бульбу абабраць, нарэзаць вялікімі скрылькамі, пакласці разам з грыбамі ў гаршок. Дадаць соль, перац, уліць ваду і тушыць на слабым агні да гатоўнасці. У канцы тушэння пакласці лаўровы ліст, зелень пятрушкі.

Замест свежых, можна ўзяць сушаныя грыбы (50 г). Іх трэба загадзя замачыць, адварыць, нарэзаць і абсмажыць.

 

Бабка

7,5 кг бульбы, 1 ст. лыжка мукі, 2 цыбуліны, 50 г сала, 2 ст. лыжкі топленага масла, соль.

Бульбу абабраць, надраць на тарцы, дадаць муку, абсмажаную на сале, цыбулю, соль, перамяшаць. Бульбяную масу выкласці ў гаршок, разраўняць, апырскаць маслам і запячы ў духоўцы.

 

 

 

Бабка бульбяная з грыбамі

1,2 кг бульбы, 60 г сушаных грыбоў, 2 цыбуліны, 1 ст. лыжка мукі, 1 ст. лыжка маргарыну, 50 г сала, 3 ст. лыжкі смятаны, соль.

Загадзя замочаныя грыбы зварыць, нарэзаць саломкай, абсмажыць на сале, дадаць смятану, соль, патушыць 5-10 хвілін.

Бульбу абабраць, надраць на тарцы, дадаць растоплены маргарын, грыбы з цыбуляй, перамяшаць. Падрыхтаваную масу выкласці ў гліняны гаршок, змазаны тлушчам, і запячы ўпечы (духоўцы).

 

Клёцкі бульбяныя з мясам

1,2 кг бульбы, 2 ст. лыжкі мукі, 400 г свініны, 2 цыбуліны, 50 г сметанковага масла, 0,5 шклянкі алею, 1 шклянка смятаны, соль, перац.

Абабраную бульбу надраць на тарцы, адціснуць, дадаць муку, соль, перамяшаць. З дастаткова густой бульбяной масы сфармаваць невялікія шарыкі, кожны размяць у плоскі кружок, на сярэдзіну пакласці фарш, зноў скачаць у шарык і абсмажыць на алеі.

Для фаршу мякаць свініны прапусціць праз мясарубку, дадаць абсмажаную цыбулю, соль, перац, перамяшаць.

Клёцкі пакласці ў гаршок, заліць смятанай і паставіць у печ (духоўку) на 20-25 хвілін.

 

 

 

Каша гарбузовая

600 г гарбуза, 1 шклянка проса, 3 шклянкі малака, 1 ст. лыжка цукру, 1 ст. лыжка сметанковага масла, соль.

Спелы гарбуз ачысціць ад лупін і насення, нарэзаць невялікімі кубікамі, заліць гарачай вадой (2 шклянкі) і варыць каля 10 хвілін. Затым дадаць соль, цукар, усыпаць прамытае проса. Калі вада амаль выпарыцца, уліць гарачае малако і варыць да загушчэння. Пакласці ў кашу масла, перамяшаць, паставіць гаршок у негарачую печ (духоўку) на 20-30 хвілін.

 

 

Крупнік

1 шклянка ячных круп або проса, 4 бульбіны, 80 г сала, 2 цыбуліны, соль, лаўровы ліст, кроп.

Крупы перабраць, прамыць, усыпаць у рондаль з кіпенем і варыць у гаршку, час ад часу перамешваючы. Калі крупы будуць амаль гатовы, пакласці нарэзаную кубікамі бульбу, падсмажаную на дробна нарэзаным сале нашаткаваную цыбулю. За 5 хвілін да канца варкі дадаць соль, лаўровы ліст.

Гатовы крупнік, густую першую страву, пасыпаць дробна нарэзанай зеленню кропу.

 

Сыр клінковы

10 л малака, 1-2 ч. лыжкі солі, 2-3 ч. лыжкі кмену.

Кіслае незбіранае малако паставіць у цёплую (але не гарачую) печ на ноч. (Пры адсутнасці печы збанок з кіслым малаком можна змясціць у вядро з гарачай вадой.) Зліць сыроватку, якая ўтварылася. Дадаць соль, кмен, добра перамяшаць, выкласці масу ў палатняны мяшэчак (клінок), падвесіць яго. Пасля таго як уся сыроватка сцячэ, клінок звязаць, пакласці паміж дзвюма дошчачкамі і прыціснуць. Праз 12 гадзін клінковы сыр гатовы.

 

Сырнікі

Свежы, толькі што выцягнуты з клінка сыр сцерці на тарцы, пакласці ў ступу і расціраць таўкачом, убіваючы па адным шэсць яек. Калі разатрэцца так, што не будзе камякоў сыру, дадаць некалькі лыжак добрай смятаны, трошкі солі і столькі мукі, каб цеста было пульхным, але яго можна было раскачаць па стальніцы. Пасыпаць стальніцу мукой, зрабіць з цеста валікі, сплюшчыць ix, пакроіць наўскос і спушчаць у салёны вар. Як выплывуць наверх, адцадзіць і падаваць, абліўшы маслам.Часам можна, зварыўшы сырнікі, запячы ix, але ў такім разе трэба дадаць у цеста цукру і разынак. Звараныя сырнікі пакласці ў намазаную маслам і абсыпаную сухарамі форму, абліць маслам і запячы.

 

 

 

 

Кулага

400 г чарніц, 70 г мёду, 2-3 ст. лыжкі жытняй мукі.

Свежыя чарніцы (брусніцы, буякі, маліны) перабраць, прамыць, паставіць на агонь. Калі ягады разварацца, дадаць жытнюю муку, разведзеную ў невялікай колькасці вады, мёд (або цукар), перамяшаць і варыць на слабым агні, пакуль страва не набудзе кансістэнцыю кісялю.

Кулагу падаць з блінамі (хлебам) і малаком.

 

Мяса, запечанае ў гаршку

Пакроіць мяса на скрылікі, адбіць драўляным малатком і пасаліць. Выкласці гаршчок кавалачкамі пакроенага сала і разнастайным карэннем, найбольш кладучы морквы. Пакласці рад мяса, наверх некалькі кружочкаў цытрыны і трохі масла, потым зноў мяса і зноў цытрыну з маслам — і так аж да верху. Абляпіць краі гаршка хлебнай рошчынай і паставіць у печ. Падаючы на стол, абкруціць гаршчок сурвэткай.

 

Пражаная яечня

Гатуецца з яек з дадаткам дробных кавалачкаў сала ў місцы ці гаршку (калі гатаваць на патэльні, атрымаецца смажаная яечня). Яйкі папярэдне ўзбіваюць, дадаўшы соль і малако. Гатуюць на лёгкім духу. Пражаная яечня падаецца на стол як цёплай, так і халоднай.Халодную лепш падаваць у канцы абеду.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

згарнуць